تحلیل صنعت اوره و آمونیاک-تحلیل بنیادی شرکت‌های تولیدکننده اوره و آمونیاک در بورس

صنعت اوره و آمونیاک ایران یکی از سودآورترین بخش‌های صنعت پتروشیمی کشور به‌شمار می‌آید. این صنعت با تکیه بر خوراک گاز طبیعی ارزان و ظرفیت‌های تولیدی بزرگ، جایگاه ویژه‌ای در بازارهای داخلی و صادراتی دارد. در سال‌های اخیر، رشد صادرات، افزایش نرخ ارز و دسترسی به خوراک ارزان موتور اصلی سودآوری اوره‌سازان ایرانی است. با این حال، چالش‌هایی نظیر نوسانات قیمت جهانی، محدودیت‌های صادراتی (تحریم‌ها) و قطع خوراک گاز در زمستان نیز بر عملکرد این صنعت تاثیرگذار است. در ادامه، وضعیت ظرفیت و تولید اوره و آمونیاک ایران، عملکرد شرکت‌های اصلی، بازار جهانی و چشم‌انداز آتی با اتکا به آمارهای به‌روز و منابع معتبر بررسی می‌شود.

بازار جهانی اوره و آمونیاک در ۲۰۲۵

قیمت جهانی اوره در پنج سال گذشته نوسانات بی‌سابقه‌ای را تجربه کرده است. در سال‌های ۲۰۱8 تا ۲۰۲۰ قیمت اوره (فوب خلیج فارس) عمدتا در محدوده ۲۲۰ تا ۳۰۰ دلار در هر تن قرار داشت. عرضه مازاد در جهان و کاهش قیمت انرژی در آن دوره باعث کنترل قیمت کود شده بود. اما از اواخر ۲۰۲۱ با همزمانی عواملی همچون رشد تقاضای غلات، جهش قیمت گاز و زغال‌سنگ، و تنش روسیه-اوکراین، قیمت اوره اوج گرفت. طی نیمه دوم ۲۰۲۱ و اوایل ۲۰۲۲ قیمت اوره جهانی به سرعت افزایش یافت و در اواخر ۲۰۲۱ به رکورد تاریخی بیش از ۹۰۰ دلار در هر تن رسید. این جهش سه‌برابری ظرف یک سال، بازار را متلاطم کرد و سود سرشاری برای صادرکنندگان به همراه داشت.

اوج قیمت اوره پایدار نماند؛ در اواخر ۲۰۲۲ با کاهش نسبی قیمت گاز و افزایش عرضه از سوی چین (رفع برخی محدودیت‌های صادراتی) و خاورمیانه، قیمت اوره تعدیل شد. در سال ۲۰۲۳ روند نزولی ادامه یافت و قیمت اوره به محدوده ۳۰۰ تا ۴۰۰ دلار بازگشت. طبق گزارش بانک جهانی و انجمن بین‌المللی کود (IFA)، میانگین نرخ اوره گرانول فوب خلیج فارس در نیمه دوم ۲۰۲۵ حدود ۳۹۰ تا ۴۱۰ دلار/تن بوده است. این نشان‌دهنده بازگشت بازار به تعادل نسبی پس از شوک ۱۴۰۰/۲۰۲۱ است.

بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان و صادرکنندگان اوره جهان

در بازار جهانی اوره، تعادل میان تولید، مصرف و صادرات به‌شدت وابسته به منابع انرژی و ساختار کشاورزی کشورهاست. چین و هند دو مصرف‌کننده اصلی اوره در جهان‌ هستند؛ کشاورزی گسترده، رشد جمعیت و نیاز مداوم به تقویت خاک باعث شده مصرف سالانه آن‌ها به‌ترتیب به ۴۰ و ۳۵ میلیون تن برسد. پس از آن‌ها، آمریکا و اندونزی هر یک با حدود ۱۰ میلیون تن در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در میان کشورهای در حال توسعه، برزیل، تایلند، ایران و ترکیه نیز به‌دلیل گسترش سطح زیر کشت و توسعه صنایع شیمیایی، سهم قابل‌توجهی از مصرف جهانی اوره را به خود اختصاص داده‌اند. در سوی دیگر بازار، برزیل، هند و آمریکا با مجموع واردات بیش از ۲۰ میلیون تن در سال، بزرگ‌ترین خریداران اوره در جهان‌اند و پس از آن‌ها استرالیا، فرانسه، تایلند و ترکیه در رده‌های بعدی قرار دارند.

در بخش صادرات، روسیه با ۶.۹ میلیون تن، چین با ۴.۲ میلیون تن و عربستان با ۳.۷ میلیون تن در صدر صادرکنندگان اوره جهان در سال ۲۰۲۵ قرار گرفته‌اند. پس از آن‌ها، کشورهایی چون مصر، الجزایر، نیجریه، مالزی، امارات و عمان جایگاه‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. هرچند به‌دلیل تحریم‌ها و مسیرهای غیرمستقیم فروش، آمار رسمی صادرات ایران در داده‌های بین‌المللی ثبت نمی‌شود، اما بر اساس صورت‌های مالی شرکت‌های پتروشیمی، ایران سالانه حدود ۴ میلیون تن اوره صادر می‌کند و از این نظر در میان سه صادرکننده بزرگ جهان قرار دارد.

جایگاه ایران در زنجیره جهانی اوره و آمونیاک

ظرفیت اسمی تولید اوره در ایران حدود 8.6 تا 8.8 میلیون تن در سال برآورد می‌شود. این ظرفیت عمدتا در ۷ مجتمع بزرگ متمرکز است که عبارتند از:

پتروشیمی پردیس (عسلویه) بزرگ‌ترین تولیدکننده اوره و آمونیاک ایران با سه فاز تولیدی است. ظرفیت اسمی این پتروشیمی ۳٫۲۲۵ میلیون تن اوره و ۲٫۰۴ میلیون تن آمونیاک در سال است.

پتروشیمی شیراز (مرودشت فارس)، دومین تولیدکننده بزرگ اوره ایران با دو واحد اوره فعال است. ظرفیت اسمی مجموع اوره حدود ۱٫۵ میلیون تن در سال است. همچنین دارای واحدهای قدیمی و جدید آمونیاک با مجموع ظرفیت حدود ۰٫۷۷ میلیون تن آمونیاک در سال است. شیراز علاوه بر اوره، محصولات دیگری نظیر اسید نیتریک، نیترات آمونیوم، UAN و متانول نیز تولید می‌کند.

پتروشیمی کرمانشاه دارای یک واحد آمونیاک با ظرفیت ۳۹۶ هزار تن و یک واحد اوره با ظرفیت ۶۸۶ هزار تن در سال است. این مجتمع حدود 8 درصد ظرفیت اوره کشور را تشکیل می‌دهد.

پتروشیمی خراسان (بجنورد) یک واحد آمونیاک ۳۳۰ هزار تنی و یک واحد اوره ۴۹۵ هزار تنی (اوره پریل) دارد. همچنین بخشی از آمونیاک تولیدی برای تولید کریستال ملامین مصرف می‌شود که مزیت ارزش افزوده ایجاد کرده است.

پتروشیمی لردگان از مجتمع‌های جدید (استان چهارمحال) با یک واحد آمونیاک روزانه 2050 تن (حدود ۶۸۰–۷۳۰ هزار تن در سال) و ظرفیت اسمی اوره ۱٫۰۷۵ میلیون تن در سال است.

پتروشیمی مسجدسلیمان مجتمع تازه‌بهره‌برداری‌شده در خوزستان با یک واحد آمونیاک 2050 تن در روز (ظرفیت مشابه لردگان) و اوره در حدود یک میلیون تن در سال است.

پتروشیمی رازی (ماهشهر) از قدیمی‌ترین واحدها با چندین فاز تولید است. رازی سه واحد آمونیاک دارد که ظرفیت واحد جدیدتر آن 2050 تن در روز است. ظرفیت اوره رازی حدود ۷۲۶ هزار تن در سال عنوان شده است. رازی بخشی از آمونیاک را برای تولید کود دی‌آمونیوم‌فسفات (DAP)  و سایر کودهای فسفاته مصرف می‌کند.

به جز مجتمع‌های فوق، طرح‌های جدیدی نظیر پتروشیمی هنگام در عسلویه نیز در حال تکمیل هستند که فاز نخست آن ظرفیت تولید ۲۲۰۰ تن آمونیاک در روز را هدف‌گذاری کرده است. با بهره‌برداری از طرح‌های جدید، ظرفیت اسمی اوره ایران می‌تواند تا سال‌های آتی از ۹ میلیون تن در سال فراتر رود.

روند و حجم صادرات اوره ایران و مقاصد اصلی

علی‌رغم عدم انتشار رسمی آمار صادرات اوره ایران به دلیل تحریم‌ها، شواهد مالی شرکت‌ها نشان می‌دهد ایران سالانه حدود ۴ میلیون تن اوره صادراتی دارد. این رقم ایران را در جمع سه صادرکننده بزرگ اوره جهان قرار می‌دهد (پس از روسیه و در حد چین یا عربستان) صادرات اوره ایران طی سال‌های اخیر روند نسبتا باثباتی داشته و عمدتا تابع ظرفیت تولید و شرایط تحریمی بوده است:

• در سال‌های ۱۳۹۶–۱۳۹۷ (قبل از اعمال مجدد تحریم‌های آمریکا)، ایران بخش بزرگی از اوره خود را به طور مستقیم در بازارهای جهانی (به‌ویژه مناقصات هند) عرضه می‌کرد و حجم صادرات در حدود ۳ تا ۴ میلیون تن بود.

• با اعمال تحریم‌ها در ۱۳۹۸–۱۳۹۹، صادرات با اختلالاتی مواجه شد و ناچار به دور زدن بیشتر تحریم و اتکا به واسطه‌ها شد. برخی منابع از افت مقطعی صادرات به حدود ۲ میلیون تن در آن دوره خبر دادند. اما با سازوکارهای جدید فروش، از ۱۴۰۰ به بعد صادرات مجددا اوج گرفت.

• در ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ جهش کم‌سابقه قیمت جهانی کودها (ناشی از بحران اوکراین) موجب شد تقاضای وارداتی کشورهایی نظیر هند، برزیل و ترکیه افزایش یابد و ایران نیز حداکثر تولید خود را صادر کند. اگرچه به دلیل برخی تخفیف‌ها منافع کامل این رشد قیمت نصیب ایران نشد، ولی حجم صادرات در این سال‌ها احتمالا فراتر از ۴ میلیون تن رفت.

• در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ علی‌رغم افت قیمت‌های جهانی نسبت به اوج ۱۴۰۰، صادرات ایران ادامه یافت و تنوع بازارها بیشتر شد. آمارهای غیررسمی ارزش صادرات اوره ایران در سال ۱۴۰۲ را حدود ۳ تا ۳٫۲ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.

نحوه قیمت‌گذاری محصولات

قیمت‌ این محصول بر اساس نرخ‌های اعلامی دفتر توسعه صنایع پایین‌دستی پتروشیمی تعیین می‌گردد. این دفتر از اوایل سال 1381 با هدف حمایت، پشتیبانی و راهنمایی سرمایه‌گذاران در این حوزه، با دستور معاون وقت وزیر نفت در امور پتروشیمی، در شرکت ملی صنایع پتروشیمی آغاز به فعالیت کرده است.

در حال حاضر، این دفتر، به صورت هفتگی قیمت داخلی و جهانی محصولات صنعت پتروشیمی را گزارش می‌دهد. می‌توانید این اطلاعات در بخش قیمت هفتگی محصولات پتروشیمی سایت دفتر توسعه صنایع پایین دستی پتروشیمی به آدرس https://pdid.nipc.ir/  مشاهده کنید.

دفتر توسعه صنایع پایین‌دستی پتروشیمی به‌صورت هفتگی قیمت پایه اوره را در بورس کالا اعلام می‌کند. قیمت اوره حمایتی نیز براساس کمترین قیمت اعلام شده در 6 ماه گذشته تعیین می‌شود.

نحوه تولید

به صورت کلی مواد اولیه در تولید اوره به شرح زیر است:

• گاز طبیعی
• آب
• بخار
• برق

رایج‌ترین روش تولید اوره، پروسه هابر است که در آن هیدروژن موجود در گاز طبیعی با نیتروژن هوا ترکیب و سپس به آمونیاک تبدیل می‌شود. برای تولید ۱ تن اوره، ۵۸۰ کیلوگرم آمونیاک نیاز است. عمده آمونیاک تولید شده در شرکت‌های تولیدکننده اوره به اوره تبدیل می‌شوند. در شرکت‌ پتروشیمی خراسان بخشی از اوره تولیدی به کریستال ملامین تبدیل شده و با ارزش افزوده بالاتر به فروش می‌رسد.

تولید کود یک کسب‌وکار فصلی متاثر از آب و هوا است. تقاضای کود عمدتا در دوره کاشت ایجاد می‌شود که متاثر از تفاوت‌های منطقه‌ای است. به دلیل ماهیت اوره، در فصل تابستان و بهار نسبت به سایر فصل‌ها تقاضای بیشتری برای این محصول وجود دارد. بنابراین باتوجه به گرما در نیمه اول سال در نیمکره شمالی و در نیمه دوم سال در نیمکره جنوبی میزان تقاضا برای اوره افزایش پیدا می‌کند.

تحلیل بنیادی شرکت‌های بورسی صنعت اوره

در ادامه به تحلیل بنیادی و محاسبه EPS و P/E تحلیلی شرکت‌های تولیدکننده اوره و آمونیاک پرداخته شده است. در این تحلیل‌ها نرخ گاز طبیعی  15 سنت بر متر مکعب، نرخ سوخت 11700 تومان بر متر مکعب و نرخ افزایش حقوق و دستمزد در سال 1404، 40 درصد لحاظ شده است.

پتروشیمی پردیس

EPS فوروارد شپدیس برای سال مالی 1405، 130224 ریال برآورد شده است که باتوجه به قیمت روز در تاریخ 28 دی 1404، نسبت P/E تحلیلی این شرکت 4.7 محاسبه شده است.

پتروشیمی کرمانشاه

جدول زیر EPS و P/E فوروارد منتهی به سال مالی 1405 این شرکت را نشان می‌دهد.

پتروشیمی خراسان

شرکت پتروشیمی خراسان بزرگترين مركز توليد محصولات شيميایی شمال و شمال شرق كشـور است که در حال حاضر جزو واحدهای فرعی شرکت سرمایه‌گذاری نفت و گاز و پتروشیمی تامین (تاپیکو) و واحد تجاری نهایی گروه سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی است. در ادامه به تحلیل بنیادی خراسان و محاسبه EPS تحلیلی این شرکت پرداخته شده است.

پتروشیمی شیراز

شرکت پتروشیمی شیراز یکی از بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین واحدهای تولید اوره و آمونیاک در کشور است. در ادامه به تحلیل بنیادی شیراز و محاسبه P/E تحلیلی این شرکت پرداخته شده است.

چشم‌انداز صنعت و مسیر سرمایه‌گذاری

به‌رغم چالش‌های انرژی و محدودیت‌های صادراتی، ایران با در اختیار داشتن خوراک ارزان و زیرساخت‌های پتروشیمی خلیج فارس، همچنان جایگاه استراتژیک خود را در بازار اوره حفظ خواهد کرد. رشد تقاضا در آفریقا و آمریکای لاتین، فرصت تازه‌ای برای تنوع‌بخشی به صادرات فراهم کرده است. به‌نظر می‌رسد در میان نمادهای بورسی، شپدیس و شیراز در موقعیت پایدارتر و جذاب‌تر برای سرمایه‌گذاری میان‌مدت قرار دارند، در حالی که کرماشا و خراسان با طرح‌های توسعه و محصولات جانبی، ظرفیت رشد بیشتری در بلندمدت دارند.

سوالات متداول