نرخ بهره چیست؟ مهم‌ترین عوامل موثر در نرخ بهره

نرخ بهره (Interest Rate) یکی از ابزارهای اصلی سیاست پولی است که برای کنترل حجم نقدینگی، مهار تورم و جهت‌دهی به رشد اقتصادی به کار می‌رود. سیاست‌گذاران پولی با تنظیم نرخ بهره بانکی، هزینه وام‌گیری و بازده پس‌انداز را تغییر می‌دهند و از این مسیر، رفتار مصرف‌کنندگان، سرمایه‌گذاران و بنگاه‌های اقتصادی را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به‌طور خلاصه، نرخ بهره نرخی است که در ازای دریافت یا اعطای وام پرداخت می‌شود و نقش آن فراتر از یک نرخ سود ساده، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متغیرهای اثرگذار بر ثبات اقتصادی شناخته می‌شود.

در هر اقتصاد، بخشی از افراد با به تعویق انداختن مصرف فعلی، منابع مالی خود را پس‌انداز می‌کنند و در مقابل، گروهی دیگر برای تامین نیازهای شخصی یا توسعه فعالیت‌های اقتصادی به منابع مالی نیاز دارند. این تعامل، بازار وام و اعتبار را شکل می‌دهد؛ اما در شرایط تورمی، کاهش ارزش پول در گذر زمان، مسئله‌ای اساسی است. نرخ بهره سازوکاری برای جبران کاهش قدرت خرید پول، هزینه فرصت از دست‌رفته و تعویق مصرف است و انگیزه لازم برای وام‌دهی و پس‌انداز را ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، وام‌گیرنده نیز برای حفظ ارزش واقعی منابع مالی دریافتی، هزینه‌ای بیش از اصل پول می‌پردازد که همان بهره است. به این ترتیب، نرخ بهره به‌عنوان پیونددهنده منافع وام‌دهنده و وام‌گیرنده، نقش کلیدی در تخصیص منابع در اقتصاد ایفا می‌کند.

تعریف نرخ بهره بانکی در ایران

در مثالی که در فوق برای تعریف ساده نرخ بهره آورده شد، سعی بر آن بود که با مفهوم بهره بیشتر آشنا شویم. در اقتصاد، نرخ بهره یکی از ابزارهای مهم برای اعمال سیاست‌های پولی است. سیاست‌های پولی از سوی بانک مرکزی و در زمان رشد بیش از معمول اقتصاد یا شرایط رکودی اعمال می‌شود.

عمدتا نرخ بهره با نرخ بهره بانکی شناخته می‌شود. نرخ بهره بانکی میزان سودی است که در ازای دریافت وام یا استقراض پرداخت می‌شود. این نرخ درصدی از کل وام است که توسط بانک مرکزی براساس شرایط کشور تعیین می‌شود. در واقع افراد با سپرده‌گذاری در بانک‌ها، منابع مالی خود را در اختیار بانک قرار داده و در ازای آن سود دریافت می‌کنند. بانک‌ها از منابعی که سپرده‌گذاران در اختیارشان قرار داده‌اند، به افراد متقاضی تسهیلات اعطا می‌کنند و در ازای آن سود یا همان بهره دریافت می‌کنند. البته برای خرید و فروش اوراق نیز نرخ بهره در نظر گرفته می‌شود.

انواع نرخ بهره

در ادامه باید گفت که این نرخ انواع مختلفی دارد که می‌توان به نرخ بهره اسمی، نرخ بهره واقعی و نرخ بهره بازار اشاره کرد. در ادامه هر کدام به صورت مختصر شرح داده شده است:

 نرخ بهره اسمی

نرخ بهره اسمی همان نرخی است که در زمان انعقاد قرارداد میان وام‌دهنده یا وام‌گیرنده مشخص می‌شود. برای مثال فردی تصمیم به اخذ وامی با نرخ بهره بانکی ۲۱ درصد دارد. این نرخ در قرارداد اولیه درج شده است که به آن نرخ بهره اسمی گویند. نرخ سود اسمی برای اوراقی چون اسناد خزانه و سایر اوراق نیز وجود دارد. روش‌های پرداخت نرخ بهره به ویژه از نوع بانکی ممکن است ماهانه، سه ماهه، ۶ ماهه و سالانه باشد.

نرخ بهره حقیقی یا واقعی

تورم یک متغیر مهم در اقتصاد کشورها است. در نرخ سود اسمی تورم لحاظ نمی‌شود. هر زمان نرخ تورم در محاسبه این نرخ در نظر گرفته شود، به آن، نرخ بهره واقعی یا حقیقی گفته می‌شود. در کشور ایران که سالانه بیش از ۴۰ درصد تورم وجود دارد، اخذ تسهیلات با نرخ بهره بانکی ۲۰ تا ۲۴ درصد در واقع با نرخ بهره واقعی منفی همراه است، چرا که حاصل کسر نرخ تورم و نرخ بهره اسمی که همان ۲۰ تا ۲۴ درصد است (بسته به نوع تسهیلات)، نرخ بهره واقعی ۲۰- درصد است.

نرخ بهره بازار

این نرخ، بهره‌ای است که افراد از سرمایه‌گذاری‌های کوتاه مدت (کمتر از یک سال) کسب می‌کنند و عمدتا از نوع بانکی بیشتر است. برای مثال فردی با سرمایه‌گذاری کوتاه مدت در یک بازار یا کسب و کاری ممکن است بیش از نرخ بهره بانک‌ کسب کند. این نرخ سود، نرخ بهره بازار است.

نرخ بهره ثابت و شناور چیست؟

نرخ بهره ثابت (Fixed Interest Rate)، نرخی است که در زمان عقد قرارداد میان وام‌دهنده و وام‌گیرنده مشخص می‌شود و تا پایان قرارداد ثابت است. اما نرخ بهره شناور (Variable Interest Rate) بر اساس برخی متغیرها تعیین می‌شود که ممکن است در طی دوره با تغییر آن متغیر تغییر کند. برای مثال فردی وامی با نرخ بهره بانکی 20 درصدی اخذ می‌کند. برای مثال این نرخ بر اساس متغیری همچون نرخ بهره بین بانکی به عنوان پایه تنظیم شده است. در صورت هرگونه تغییر در نرخ بهره بین بانکی، نرخ بهره وام فرد مذکور نیز تغییر خواهد کرد.

نرخ بهره بین بانکی چیست؟

در حوزه اقتصاد کلان، نرخ بهره بین بانکی از اهمیت بالایی برخوردار است. این نرخ به نوعی کف نرخ بهره بانکی محسوب می‌شود و تغییرات آن برای پیش‌بینی نرخ بهره بانکی و اوراق اهمیت بالایی دارد. بانک‌ها برای تراز کردن حساب‌های روزانه، از بانک‌های دیگر وام‌های یک شبه دریافت می‌کنند و در ازای آن سود پرداخت می‌کنند. این سود، نرخ بهره بین بانکی است. نرخ سود یا بهره بین بانکی توسط بانک مرکزی تعیین می‌شود.

انواع روش محاسبه نرخ بهره

نرخ بهره بانکی و اوراق عمدتا سالانه تعیین می‌شود، اما روش پرداخت ممکن است ماهانه، سه ماهه، ۶ماهه و یا سالانه تنظیم شود. امکان محاسبه این نرخ به دو روش ساده و مرکب امکان‌پذیر است که در ادامه به بررسی این دو روش پرداخته شده است.

نرخ بهره ساده

در محاسبه نرخ بهره ساده، ملاک تعیین سود، سرمایه اولیه است. یعنی اگر فردی ۱۰۰ میلیون تومان وام با نرخ بهره بانکی ساده ۲۰ درصدی را برای یک سال اخذ کند، ۲۰ میلیون تومان سود سالانه این وام خواهد بود. حال اگه دوره به ۲ سال افزایش یابد، باز هم همان ۲۰ درصد از سرمایه اولیه ملاک نرخ سود خواهد بود. برای محاسبه نرخ سود ساده از فرمول ذیل استفاده می‌شود:

نرخ بهره مرکب

در محاسبه نرخ سود مرکب اما برخلاف نرخ سود ساده، به بهره پول نیز سود تعلق می‌گیرد و در سرمایه‌گذاری‌های مدت‌دار این روش برای محاسبه سود استفاده می‌شود. برای مثال فردی سرمایه خود را به مدت ۳ سال در بانک سپرده‌گذاری می‌کند و در دفعات متعدد سود دریافت می‌کند. در این حالت بانک برای محاسبه سود به روش مرکب، سود سال اول و دوم را در کنار اصل سرمایه در نظر می‌گیرد. به عبارتی به سود سال اول و دوم نیز سود تعلق می‌گیرد. بنابراین میزان سود بیشتر می‌شود. نرخ بهره بانکی مرکب براساس فرمول ذیل محاسبه می‌شود.

عوامل موثر بر نرخ بهره بانکی

در تعیین نرخ بهره بانکی، مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی و سیاستی به‌صورت هم‌زمان اثرگذار هستند و تغییر در هر یک می‌تواند جهت نرخ سود سپرده‌ها و تسهیلات را تغییر دهد. مهم‌ترین عوامل موثر عبارت‌اند از:

عرضه و تقاضای پول: در دوره‌های رونق اقتصادی، تقاضا برای دریافت وام و منابع مالی افزایش می‌یابد و بانک‌ها با محدودیت منابع مواجه می‌شوند؛ در نتیجه نرخ بهره بانکی و بازده اوراق افزایش پیدا می‌کند. در مقابل، در شرایط رکود که تقاضا برای تسهیلات کاهش می‌یابد، فشار کمتری بر منابع بانکی وارد می‌شود و نرخ بهره تمایل به کاهش دارد.

تورم و انتظارات تورمی: تورم یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل نرخ بهره است. زمانی که انتظارات تورمی افزایش می‌یابد و فعالان اقتصادی انتظار کاهش قدرت خرید پول در آینده را دارند، بانک‌ها و سرمایه‌گذاران برای جبران این کاهش ارزش، نرخ بهره بالاتری مطالبه می‌کنند. در شرایط کاهش تورم یا افت انتظارات تورمی، نرخ بهره نیز معمولا در مسیر نزولی قرار می‌گیرد.

سیاست‌های پولی بانک مرکزی: بانک مرکزی از نرخ بهره به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی سیاست پولی استفاده می‌کند. در دوره‌های تورمی، با اتخاذ سیاست‌های انقباضی و افزایش نرخ بهره، تلاش می‌شود رشد نقدینگی و تقاضا کنترل شود. در مقابل، در دوره‌های رکود، کاهش نرخ بهره به‌عنوان ابزار سیاست انبساطی برای تحریک سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی به کار گرفته می‌شود.

ریسک و شرایط اقتصاد کلان: سطح ریسک‌های اقتصادی، مالی و اعتباری نیز بر نرخ بهره بانکی اثرگذار است. افزایش ریسک نکول، بی‌ثباتی اقتصادی یا نااطمینانی‌های کلان باعث می‌شود بانک‌ها برای پوشش ریسک، نرخ بهره بالاتری تعیین کنند. در مقابل، ثبات اقتصادی و کاهش ریسک‌های سیستماتیک زمینه‌ساز نرخ‌های بهره پایین‌تر است.

علت تنوع نرخ بهره چیست؟

افراد در این خصوص عمدتا با نرخ‌های مختلفی مواجه می‌شوند و این پرسش مطرح می‌شود که علت تنوع در نرخ بهره بانکی و اوراق چیست؟ در ادامه به تشریح هر یک از علت‌های موثر در این تنوع پرداخته شده است:

تورم: یکی از عوامل موثر در نرخ بهره، تورم است. عمدتا سرمایه‌گذاری مطلوب هر فردی است که درآمد کسب شده از آن نه تنها نرخ تورم را پوشش دهد، بلکه مازاد از تورم سود کسب کنند. علت این امر این است که ارزش پول رایج کشور با تورم کاهش پیدا می‌کند.

مدت زمان: عامل مهم بعدی مدت زمان سرمایه‌گذاری است. در واقع مدت زمانی که سرمایه‌گذاری انجام می‌شود، تاثیر زیادی بر نرخ بهره دارد. هر چه بازه زمانی طولانی‌تر شود، این نرخ نیز بیشتر خواهد شد.

ریسک: ریسک یکی دیگر از عوامل موثر است. عدم ایفای تعهدات پرداخت از سوی دریافت‌کننده وام، با ریسکی همراه است که به آن ریسک نکول گفته می‌شود. از سوی دیگر سایر ریسک‌ها از جمله ریسک سیاسی نیز بر نرخ بهره اثرگذار است. نرخ بهره بانکی، معادل سود کم ریسک در نظر گرفته می‌شود. در واقع ریسک نکول آن بسیار کم است. هر چه میزان ریسک سرمایه‌گذاری بیشتر شود، نرخ بهره افزایش می‌یابد. در این حالت ریسک نکول بیشتر می‌شود. برای مثال ریسک نکول اسناد خزانه تقریبا صفر است، چرا که دولت و بانک مرکزی ضامن آن هستند.

ارزش زمانی پول و روش محاسبه آن

ارزش زمانی پول یکی از فاکتورهای مهم در این موضوع است. در این حالت فردی ۱۰۰ میلیون تومان را به شخص دیگر وام می‌دهد. این فرد برای اینکه نرخ بهره‌ای تعیین کند، احتمالا در نظر می‌گیرد که می‌تواند به جای وام به این شخص، پول خود را در بانک به عنوان سپرده قرار دهد و با کمترین ریسک ممکن سودی معادل آن دریافت کند. بنابراین بهره این وام باید حداقل نرخ بهره بانکی را پوشش دهد. از طرفی تورم عاملی است که بر اساس آن از ارزش پول کاسته می‌شود. ریسک عدم پرداخت از سوی وام‌گیرنده و سایر ریسک‌ها نیز برای تعیین نرخ بهره اهمیت بالایی دارد. همچنین فرد در نظر می‌گیرد در صورت سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف چقدر بازدهی کسب خواهد کرد یا به عبارتی هزینه‌های فرصت را بررسی خواهد کرد.

بنابراین با در نظر گرفتن موارد فوق ارزش زمانی پول معنا پیدا خواهد کرد. اما در این‌جا این پرسش مطرح می‌شود که این ارزش در سال‌های آتی چقدر کمتر خواهد بود؟ متغیری که تمام فاکتورهای فوق را پوشش دهد و مشخص می‌کند که ارزش زمانی پول امروز نسبت به سال آینده چقدر خواهد بود، همان نرخ تنزیل است. نرخ تنزیل به معنای کسر مبلغ است و نشان می‌دهد چقدر ارزش یک دارایی در دوره‌های آتی، کاهش می‌یابد. برای محاسبه ارزش آتی پول از فرمول ذیل استفاده می‌شود:

قابلیت نقدشوندگی یکی دیگر از عوامل موثر بر تعیین این نرخ است. برای مثال سپرده‌های بلند مدت نرخ بهره بانکی بیشتری نسبت به سپرده‌های کوتاه مدت دارد، چرا که امکان نقدشوندگی اصل سرمایه در سپرده‌های بلند مدت کمتر است.

جمع‌بندی

نرخ بهره یکی از کلیدی‌ترین متغیرهای اقتصاد کلان است که هم‌زمان بر رفتار پس‌انداز، سرمایه‌گذاری و چرخه‌های رونق و رکود اقتصادی اثر می‌گذارد. این نرخ با هدایت جریان نقدینگی، ابزار اصلی سیاست‌گذاران پولی برای مهار تورم یا تحریک رشد اقتصادی محسوب می‌شود و آثار آن محدود به مرزهای یک کشور نیست. در اقتصادهای بزرگی مانند ایالات متحده و چین، تغییرات نرخ بهره نه‌تنها مسیر اقتصاد داخلی را تعیین می‌کند، بلکه از طریق کانال‌هایی مانند بازار کامودیتی‌ها، جریان سرمایه جهانی و شاخص ارزش دلار، بر اقتصاد سایر کشورها نیز اثرگذار است. به‌ویژه تصمیمات فدرال رزرو آمریکا درخصوص نرخ بهره، به‌طور مستقیم بر قیمت دارایی‌های جهانی و انتظارات فعالان اقتصادی اثر می‌گذارد؛ ازاین‌رو، نرخ بهره را می‌توان یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل در شکل‌گیری رونق یا رکود اقتصادها در مقیاس ملی و جهانی دانست.

سوالات متداول