تخصیص سهام چیست؟ بررسی روشها و قوانین حاکم بر آن
تخصیص سهام فرایندی است که طی آن سهام شرکت میان سرمایهگذاران توزیع میشود تا اهداف مالی و مالکیتی شرکت محقق شود. این مفهوم دو جنبه اصلی دارد. جنبه اول مدیریت سرمایه و ترکیب داراییها است که با هدف کاهش ریسک و افزایش بازده انجام میشود. جنبه دوم مربوط به توزیع سهام در بازار سرمایه است. در این مورد مواردی مانند عرضه اولیه و افزایش سرمایه صورت میگیرد که مالکیت و حقوق سهامداران را تعیین میکند. در هر دو جنبه، تخصیص سهام نقش کلیدی در شفافیت، عدالت توزیع و تصمیمگیری سرمایهگذاران دارد و پایه تصمیمات مالی و سرمایهگذاری در شرکتها و بازار سرمایه محسوب میشود.
در این مقاله برای پاسخ به این سوال که تخصیص سهام یعنی چه، به بررسی تخصیص سهام در عرضه اولیه و افزایش سرمایه، فرایند آن بر اساس وضعیت مالکیت و حقوقی و همچنین قوانین حاکم بر آن پرداخته شده است.
تخصیص سهام در عرضههای اولیه (IPO)
تخصیص سهام در عرضه اولیه فرایندی است که طی آن سهام شرکت برای اولین بار به عموم سرمایهگذاران عرضه میشود و هر سرمایهگذار بر اساس قوانین و مکانیزمهای تعیین شده بخشی از این سهام را دریافت میکند. هدف اصلی عرضه اولیه، تامین سرمایه مورد نیاز شرکت، افزایش شناوری سهم و تقویت ساختار مالی آن است و این فرایند برای سرمایهگذاران فرصتی جهت مشارکت در مالکیت اولیه شرکت و کسب بازدهی فراهم میکند. در بسیاری از موارد، پس از عرضه اولیه، قیمت سهام رشد میکند و فرصت سودآوری برای سرمایهگذاران، بهویژه برای تازهواردهایی که قصد ورود به بازار سرمایه را دارند ایجاد میشود.
در ایران، اطلاعیه عرضه اولیه چند روز پیش از انجام آن در سایت رسمی بورس یا فرابورس منتشر میشود. این اطلاعیه شامل اطلاعاتی مانند میزان سهام قابل عرضه، بازه قیمتی و حداکثر تعداد سهم قابل سفارش برای هر کد بورسی است. سرمایهگذاران واجد شرایط با کد بورسی فعال و وجه کافی در حساب کارگزاری میتوانند سفارش خرید خود را در بازه زمانی مشخص ثبت کنند. پس از پایان دوره ثبت سفارش، سازوکار تخصیص سهام تعیین میکند که چه تعداد سهم به هر سرمایهگذار تعلق گیرد.
تخصیص سهام در عرضه اولیه شرکتها به دو دسته اصلی تقسیم میشود که هر کدام سازوکار و کاربرد خاص خود را دارد و سرمایهگذاران باید با آنها آشنا باشند تا تصمیمات بهینه اتخاذ کنند. در ادامه این دو روش توضیح داده شده است.
تخصیص نسبتمحور: در این روش، سهم هر سرمایهگذار بر اساس حجم سفارش او نسبت به کل سفارشهای ثبت شده تعیین میشود. به عبارت دیگر، اگر مجموع سفارشها بیشتر از تعداد سهام قابل عرضه باشد، هر سرمایهگذار سهمی متناسب با میزان درخواست خود دریافت میکند. این روش تضمین میکند که همه متقاضیان بهطور عادلانه سهام دریافت کنند و هیچ سرمایهگذاری بهطور کامل از سهم محروم نشود، حتی اگر تقاضا بیش از عرضه باشد.
تخصیص با اولویت قیمت: در این روش، سهم بیشتری به سرمایهگذارانی تعلق میگیرد که بالاترین قیمت سفارش را ثبت کردهاند. سرمایهگذارانی که قیمت پیشنهادی پایینتر ارائه کردهاند، ممکن است سهم کمتری دریافت کنند یا حتی سهمی دریافت نکنند. این سازوکار باعث میشود تخصیص سهام به نحوی انجام شود که شرکت از نظر مالی منصفانه عمل کرده و تقاضای بالاتر بهطور مستقیم اثرگذار باشد.
تخصیص سهام در افزایش سرمایه (حق تقدم و سهام جایزه)
تخصیص سهام در افزایش سرمایه از طریق توزیع سهام جدید میان سهامداران فعلی شرکت صورت میگیرد تا منابع مالی لازم برای توسعه فعالیتها، اصلاح ساختار سرمایه یا تقویت نقدشوندگی تامین شود. افزایش سرمایه معمولا در مجمع عمومی فوقالعاده تصویب میشود و سهامداران فعلی به نسبت سهم خود در این فرایند مشارکت میکنند تا درصد مالکیت آنها کاهش نیابد و حقوق مالی و مدیریتی حفظ شود. در ادامه روشهای تخصیص سهام در افزایش سرمایه شامل حق تقدم و سهام جایزه شرح داده میشود.
حق تقدم خرید سهام: حق تقدم خرید سهام به سهامداران فعلی اجازه میدهد سهام جدید را با قیمت اسمی و با اولویت نسبت به سرمایهگذاران جدید خریداری کنند. حق تقدمها قابل معامله هستند و سهامدار در صورت عدم تمایل میتواند این حق را به سرمایهگذار دیگر واگذار کند. استفاده از حق تقدم خرید سهام، تضمین میکند که سهامداران فعلی درصد مالکیت خود را حفظ کنند و از کاهش ارزش سرمایهگذاری جلوگیری شود. در حالی که شرکت منابع مالی جدید مورد نیاز خود را از طریق مشارکت سهامداران تامین میکند.
سهام جایزه: در این روش، شرکت به جای پرداخت سود نقدی، سهام جدید را به صورت رایگان به پرتفوی سهامداران اضافه میکند. منابع مالی مورد نیاز برای این افزایش سرمایه معمولا از محل سود انباشته یا اندوختههای شرکت تامین میشود. سهام جایزه باعث افزایش تعداد سهام هر سهامدار، تقویت پایه سهامداری و افزایش نقدشوندگی سهم در بازار میشود. این روش به شرکت امکان میدهد بدون فشار نقدینگی و بدهی، سرمایه خود را افزایش دهد و اعتماد سرمایهگذاران را حفظ کند.
تخصیص سهام در افزایش سرمایه، چه از طریق حق تقدم و چه از طریق سهام جایزه، نقش کلیدی در حفظ مالکیت سهامداران، افزایش شفافیت و تقویت ساختار مالی شرکت دارد و به سرمایهگذاران کمک میکند از کاهش ارزش داراییها جلوگیری کنند و تصمیمات سرمایهگذاری بهینه اتخاذ کنند.
تخصیص سهام بر اساس شکل مالکیت
سهام شرکتها از نظر مالکیت، نحوه انتقال و حقوق سهامدار به چند دسته کلی تقسیم میشوند که هر کدام مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند. شناخت این دستهها برای سرمایهگذاران مهم است تا بدانند هر سهم چه حقوقی ایجاد میکند و چگونه میتوان آن را منتقل یا معامله کرد. در ادامه، انواع اصلی سهام معرفی میشوند.
سهام با نام: در این نوع سهام، نام و مشخصات مالک در دفاتر شرکت یا روی برگه سهم ثبت میشود و هر گونه حق رأی، دریافت سود یا انتقال سهم با ثبت رسمی معتبر است. این سهام در بورس بهطور رایج معامله میشوند و شفافیت مالکیت بالایی دارند.
سهام بینام: نام مالک روی سهم درج نمیشود و دارنده فیزیکی برگه سهم، مالک قانونی آن است. انتقال آن با تسلیم ورقه انجام میشود، اما در اختلافات حقوقی اثبات مالکیت دشوارتر است. این نوع سهم بیشتر در شرکتهای غیربورسی یا بازارهای سنتی کاربرد دارد.
سهام عادی: سهامدار با این سهم مالکیتی در شرکت دارد، میتواند در مجامع رای دهد و در سود تقسیمی شرکت مشارکت کند. سهام عادی رایجترین سهم در شرکتهای بورسی است و برای سرمایهگذارانی که به دنبال مشارکت در تصمیمات شرکت و بازده بلندمدت هستند، مناسب است.
سهام ممتاز: دارنده سهام ممتاز معمولا در دریافت سود تقسیمی یا داراییهای شرکت در صورت انحلال اولویت دارد، اما حق رأی محدود یا فاقد حق رأی است. این نوع سهم برای سرمایهگذارانی که به دنبال درآمد ثابت با ریسک کمتر هستند جذاب است.
مقاله پیشنهادی: سهام چیست و چه انواعی دارد؟
چارچوب قانونی تخصیص سهام در شرکتهای سهامی
تخصیص سهام در شرکتهای سهامی تابع قوانین و مقررات مشخصی است که هدف آن حفظ حقوق سهامداران و تضمین شفافیت در فرآیندهای سرمایهگذاری است. قوانین تجارت و مقررات سازمان بورس نحوه تاسیس شرکت، صدور سهام، افزایش سرمایه، تخصیص سهام جایزه و حق تقدم خرید سهم را تعیین کردهاند و شرکتها موظفاند تمامی مراحل را مطابق این چارچوب اجرا کنند تا مالکیت سهامداران قانونی و قابل پیگیری باشد.
در زمان تاسیس شرکت سهامی عام، بنیانگذاران موظفاند کل سرمایه اولیه شرکت را پذیرفته و حداقل درصدی از آن را به صورت نقدی یا آورده غیرنقدی فراهم کنند. ارزش آوردههای غیرنقدی، شامل اموال منقول و غیرمنقول مانند زمین، ساختمان یا تجهیزات، توسط کارشناسان رسمی تعیین میشود. تعداد سهام و مبلغ اسمی هر سهم پیش از برگزاری مجمع عمومی مشخص شده و مدارک مربوط به سرمایه و سهام برای بررسی آماده میشود تا شفافیت و رعایت حقوق همه سهامداران تضمین شود.
در مراحل بعدی فعالیت شرکت، هرگونه افزایش سرمایه، تخصیص سهام جایزه یا اعطای حق تقدم خرید سهام باید مطابق اساسنامه و قوانین بورس و تجارت انجام شود. ثبت رسمی مالکیت سهام، انتشار اطلاعیههای قانونی و رعایت سقفها و زمانبندیها از الزامات قانونی هستند که تضمین میکنند فرایند توزیع سهام عادلانه، شفاف و قابل پیگیری باشد. رعایت دقیق این چارچوب قانونی، از بروز اختلافات و سواستفاده جلوگیری میکند و اعتماد سهامداران را نسبت به شرکت و بازار سرمایه افزایش میدهد.
جمعبندی
تخصیص سهام نقش اساسی در عملکرد شرکتها و تصمیمگیری سرمایهگذاران دارد و میتواند در مدیریت سبد داراییها و کاهش ریسک و هم در توزیع سهام در بازار سرمایه مانند عرضه اولیه و افزایش سرمایه تاثیرگذار باشد. آشنایی با روشها و چارچوب قانونی تخصیص سهام به سرمایهگذاران امکان میدهد مالکیت خود را حفظ کنند، از فرصتهای سودآوری بهرهمند شوند و تصمیمات مالی خود را با اطمینان و شفافیت بیشتری اتخاذ کنند.
