بازار بدهی چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

بازار بدهی بخشی از بازارهای مالی است که دولت‌ها و شرکت‌ها از طریق آن منابع مالی مورد نیاز خود را تامین می‌کنند. در این بازار، ناشران با انتشار و فروش اوراق بهادار، سرمایه لازم را از سرمایه‌گذاران دریافت خواهند کرد. خریداران این اوراق در مقابل پرداخت وجه، حق دریافت اصل سرمایه و سود مشخص را در سررسید معین به دست می‌آورند و در جایگاه بستانکار قرار می‌گیرند. این بخش از نظام مالی با عنوان بازار درآمد ثابت نیز شناخته می‌شود و معاملات آن در دو بخش اولیه و ثانویه انجام می‌گیرد.

تاریخچه بازار بدهی در جهان و ایران

پیشینه معامله اوراق بدهی به بیش از دو هزار سال پیش از میلاد مسیح باز می‌گردد. در سده‌های میانه، حاکمان برای تامین هزینه‌های جنگ و اداره حکومت، اقدام به انتشار اوراق بدهی می‌کردند. در سده هفدهم میلادی، بانک انگلستان برای بازسازی و تقویت نیروی دریایی از این ابزار مالی استفاده کرد. در ایالات متحده نیز نخستین اوراق خزانه‌داری با هدف تامین هزینه‌های نظامی در سده هجدهم منتشر شد.

بازار اوراق بدهی در ایران طی سال‌های هشتاد تا هشتاد و هشت با رشدی محدود و آرام همراه بود. در فاصله سال‌های هشتاد و هشت تا نود و یک، ارزش این بازار به‌طور ناگهانی افزایش یافت و چند برابر شد. بازار بدهی ایران پس از سال نود و سه بار دیگر وارد مسیر صعودی شد و گسترش تدریجی آن ادامه یافت. ارزش بازار بدهی ایران در سال نود و پنج به حدود چهارصد و هشتاد و هشت هزار میلیارد ریال رسید و نقش آن در تامین مالی پررنگ‌تر شد.

در این دوره، سهم بخش دولتی از بازار بدهی به‌تدریج کاهش پیدا کرد و زمینه برای حضور فعال‌تر سایر نهادها فراهم شد. امروزه شهرداری‌ها و بخش خصوصی در کنار دولت، اقدام به انتشار انواع اوراق بدهی می‌کنند. آمارهای سال هزار و چهارصد و یک نشان می‌دهد که این بازار سهم قابل توجهی از کل بازار سرمایه را به خود اختصاص داده است. همچنین گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که در ماه‌های ابتدایی سال هزار و چهارصد و چهار، حجم انتشار اوراق بدهی با افزایش محسوسی همراه بوده است.

انواع اوراق و ابزارهای مالی در بازار بدهی

بازار سرمایه مجموعه‌ای متنوع از ابزارهای مالی را در اختیار بستانکاران قرار می‌دهد. دولت از اسناد خزانه اسلامی به‌عنوان اوراق بدون کوپن سود برای تسویه بدهی‌های خود استفاده می‌کند. شرکت‌ها نیز اوراق مشارکت را با هدف تامین مالی پروژه‌های سودآور منتشر می‌کنند. نظام مالی ایران انواع صکوک از جمله اجاره، مرابحه و سلف را برای پاسخ به نیازهای تامین مالی طراحی و عرضه کرده است.

بانک‌ها اوراق رهنی را با هدف بهبود ترازنامه و واگذاری مطالبات مرتبط با بخش مسکن منتشر می‌کنند. اوراق گام به‌عنوان ابزاری نوین، نقش مهمی در تامین اعتبار مولد و تقویت زنجیره تولید ایفا می‌کند. سرمایه‌گذاران در بازار بدهی دولتی به معامله اسناد خزانه و اوراق مرابحه عام می‌پردازند. در بازار بدهی بورس نیز اوراق شرکتی و شهرداری با هدف تامین هزینه‌های زیرساختی دادوستد می‌شود.

شناخت دقیق این ابزارهای مالی، پاسخ روشنی به پرسش بازار اوراق بدهی چیست ارائه می‌دهد. ساختار مالی صکوک بر پایه دارایی‌های فیزیکی و واقعی شکل می‌گیرد و از این نظر جایگاه ویژه‌ای در بازار بدهی دارد. اوراق منفعت نیز بیانگر مالکیت دارنده بر منافع یا خدمات آتی یک دارایی مشخص است. نظام مالی کشور این ابزارها را در قالب بازار بدهی در ایران سامان‌دهی و مدیریت می‌کند.

ویژگی‌ها، ارکان و سازوکار بازار بدهی

سرمایه‌گذاران در بازار بدهی نسبت به خریداران سهام، ریسک کمتری را متحمل می‌شوند. نوسان قیمت در این بخش از بازار سرمایه معمولا محدود است و ثبات بیشتری دارد. بستانکاران در صورت ورشکستگی یک شرکت، برای دریافت مطالبات خود نسبت به سهامداران در اولویت قرار می‌گیرند. بخش قابل توجهی از اوراق بدهی در ایران از پرداخت مالیات معاف هستند که جذابیت این بازار را افزایش می‌دهد.

ارزش اسمی و نرخ سود از مفاهیم بنیادی بازار بدهی به شمار می‌روند. ناشر متعهد می‌شود اصل سرمایه را در تاریخ سررسید به دارنده اوراق بازپرداخت کند. قیمت اوراق بدهی در بازار تحت‌تاثیر تغییرات نرخ سود بانکی دچار نوسان می‌شود و میان قیمت این اوراق و نرخ بهره، رابطه‌ای معکوس وجود دارد.

بازارگردانان با انجام خرید و فروش مستمر، نقش مهمی در افزایش نقدشوندگی اوراق ایفا می‌کنند. این بازار با هدایت نقدینگی به سمت طرح‌های تولیدی و پروژه‌های توسعه‌ای، کارکردی موثر در تامین مالی اقتصاد دارد. ساختار بازار بدهی بخشی از فشار تامین مالی را از دوش شبکه بانکی برمی‌دارد و تنوع بیشتری در روش‌های جذب سرمایه ایجاد می‌کند.

مزایای سرمایه‌گذاری در بازار بدهی

خرید اوراق بدهی در مقایسه با معاملات سهام ریسک کمتری دارد و ثبات بیشتری برای سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کند. سرمایه‌گذاران در این بازار از دریافت سود دوره‌ای و بازپرداخت اصل سرمایه در زمان مقرر اطمینان بیشتری دارند. فعالیت در بازار اوراق بدهی مزایای قابل توجهی برای بستانکاران به همراه دارد و تمرکز آن بر حفظ سرمایه است. دارندگان اوراق بدهی در صورت انحلال یا ورشکستگی ناشر، برای دریافت مطالبات خود نسبت به سهامداران در اولویت قرار می‌گیرند.

بسیاری از دارایی‌های مالی فعال در بازار بدهی ایران از پرداخت مالیات معاف هستند که جذابیت این بازار را افزایش می‌دهد. این بازار امکان مدیریت و کاهش ریسک سبد دارایی را برای سرمایه‌گذاران فراهم می‌کند. نقدشوندگی بالای اوراق دولتی نیز شرایط تبدیل سریع این اوراق به پول نقد را مهیا می‌سازد. در سطح کلان، استفاده از ابزارهای بازار بدهی فشار تامین مالی را از دوش شبکه بانکی کشور کاهش می‌دهد.

معایب سرمایه‌گذاری در بازار بدهی

بازدهی بازار بدهی به دلیل سطح بالای امنیت، معمولا کمتر از بازارهای پرریسک‌تر است و جذابیت سودآوری محدودی دارد. تغییر نرخ سود بانکی می‌تواند بر قیمت اوراق در بازار ثانویه اثر منفی بگذارد و ارزش این دارایی‌ها را کاهش دهد. تورم بالا به‌مرور قدرت خرید سودهای ثابت دریافتی را کاهش می‌دهد و یکی از چالش‌های اصلی این بازار محسوب می‌شود.

احتمال ناتوانی ناشر در ایفای تعهدات مالی به‌عنوان ریسک اعتباری شناخته می‌شود و باید پیش از سرمایه‌گذاری مورد بررسی قرار گیرد. علاوه بر این، برخی سرمایه‌گذاران امکان خرید مستقیم اوراق در معاملات اولیه را ندارند و دسترسی آن‌ها به این بازار محدودتر است.

مقایسه بازار بدهی با بازار سهام و نظام بانکی

بازار سرمایه امکان تامین منابع مالی را برای دوره‌های میان‌مدت و بلندمدت فراهم می‌کند، در حالی که بانک‌ها اغلب تسهیلات خود را به اهداف کوتاه‌مدت اختصاص می‌دهند. سقف وام‌های بانکی معمولا محدود است و اعطای آن به رتبه اعتباری اشخاص وابستگی دارد. در مقابل، بازار بدهی این قابلیت را دارد که مبالغ بزرگ‌تری را نسبت به شبکه بانکی در اختیار متقاضیان تامین مالی قرار دهد.

تنوع ابزارهای مالی در بورس به‌مراتب بیشتر از نظام بانکی است و گزینه‌های متعددی را پیش روی سرمایه‌گذاران و ناشران قرار می‌دهد. بازار بدهی بورس با جذب بخشی از تقاضای تامین مالی، فشار وارد بر شبکه بانکی را کاهش می‌دهد و نقش مکملی در ساختار مالی کشور ایفا می‌کند. با این حال، ارزش بازار بدهی در مقایسه با حجم تسهیلات بانکی همچنان سهم کوچک‌تری دارد.

در مقایسه با بازار سهام، خریداران اوراق بدهی برخلاف سهامداران، در تصمیم‌گیری‌های شرکت حق رای ندارند و صرفا در جایگاه بستانکار قرار می‌گیرند. قیمت اوراق بدهی عمدتا تحت تاثیر تغییرات نرخ بهره قرار دارد، در حالی که قیمت سهام بیش از هر عامل دیگری به سودآوری و چشم‌انداز فعالیت شرکت وابسته است. سرمایه‌گذاران در بازار بدهی معمولا ریسک و نوسان کمتری را نسبت به بازار سهام تجربه می‌کنند.

در پایان سال 1401، سهم بازار بدهی ایران به سطح قابل توجهی از کل بازار سرمایه رسید که نشان‌دهنده گسترش نقش این بازار در تامین مالی است. در زمان انحلال شرکت‌ها نیز سهامداران پس از بستانکاران مطالبات خود را دریافت می‌کنند که این موضوع تفاوت بنیادین جایگاه سرمایه‌گذاران در بازار بدهی و بازار سهام را نشان می‌دهد.

وضعیت فعلی و چشم انداز بازار بدهی در ایران

سهم بازار بدهی در پایان سال 1401 به 40 درصد از کل بازار سرمایه رسید. با این حال، بخش عمده نیازهای مالی کشور همچنان از طریق وام‌های بانکی تامین می‌شود و اوراق بدهی حدود یازده درصد از کل تامین مالی اقتصاد را پوشش می‌دهند. دولت با در اختیار داشتن هفتاد درصد از کل اوراق، بزرگ‌ترین ناشر این بازار است و بورس تهران نیز هشتاد درصد از معاملات آن را سازمان‌دهی می‌کند.

حجم انتشار اوراق در پنج ماه نخست سال 1404 ده درصد رشد داشت و اوراق مرابحه اکنون هفتاد و پنج درصد از کل انتشارات جدید را شامل می‌شوند. بازدهی اسناد خزانه اسلامی در سال‌های اخیر روند صعودی داشته است. ایران برای سال هزار و چهارصد و چهار سهم سی درصدی از بازار بدهی را پیش‌بینی کرده است. نهادهای مالی نیز ابزارهای جدیدی مانند اوراق مصون از تورم طراحی کرده‌اند تا پاسخ‌گوی نیاز سرمایه‌گذاران باشند. گسترش این بازار به کاهش وابستگی بنگاه‌ها به شبکه بانکی و افزایش تنوع روش‌های تامین مالی کمک می‌کند.

جمع‌بندی

اقتصاددانان بازار بدهی را ابزاری حیاتی برای تامین مالی طرح‌های بزرگ می‌دانند که امکان جذب سرمایه‌های مردمی را فراهم می‌کند. گزارش‌های اخیر از افزایش ده درصدی حجم انتشار اوراق در ماه‌های گذشته حکایت دارد و اوراق مرابحه اکنون با سهم هفتاد و پنج درصد، بخش عمده این بازار را در اختیار گرفته‌اند. دولت با مالکیت حدود هفتاد درصد از اوراق منتشرشده، نقش اصلی را در ساختار بازار بدهی ایفا می‌کند و ارزش این بازار در سال‌های اخیر سهم قابل توجهی از اقتصاد کشور را به خود اختصاص داده است.

گسترش بازار بدهی به کشف نرخ سود واقعی و افزایش شفافیت در نظام مالی کمک می‌کند و فشار تامین مالی را از شبکه بانکی کاهش می‌دهد. برنامه‌ریزی برای دستیابی به سهم سی درصدی در سال هزار و چهارصد و چهار، نشان‌دهنده توجه سیاست‌گذاران به توسعه این بازار است. تنوع ابزارهای مالی در بورس نیز زمینه ثبات اقتصادی و پایداری روش‌های تامین مالی را تقویت می‌کند و مسیر توسعه اقتصادی را هموار می‌سازد.