معاملات پایانی در بورس (TAL) چیست؟ ویژگیها و مراحل ثبت سفارش
نهادهای ناظر بازار سرمایه مرحله معاملات پایانی را با هدف افزایش کارایی، شفافیت و نقدشوندگی بازار طراحی کردهاند. این مرحله که با عنوان TAL شناخته میشود، پس از پایان معاملات پیوسته روزانه برگزار میشود و پانزده دقیقه پایانی فعالیت بازار، یعنی از ساعت ۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰ را در بر میگیرد. در این بازه، معاملهگران سفارشهای خرید و فروش خود را صرفا بر مبنای قیمت پایانی همان روز ثبت میکنند و امکان تعیین قیمت وجود ندارد. این سازوکار با هدف کاهش رفتارهای هیجانی و ایجاد فرصت برابر برای معامله در انتهای بازار اجرا شده است. در ادامه، به این موضوع بیشتر پرداخته میشود.
ویژگیها و شرایط حاکم بر مرحله معاملات پایانی (TAL)
مرحله معاملات پایانی (Trading At Last – TAL) که به عنوان یکی از فازهای پنجگانه معاملاتی در بورس تهران شناخته میشود، دارای ویژگیها و شرایط فنی و نظارتی خاصی است که آن را از حراج پیوسته متمایز میکند. ویژگیها و شرایط این مرحله به شرح زیر است:
مرحله معاملات پایانی (TAL) دقیقا پس از پایان ساعت رسمی بازار عادی، از ساعت ۱۲:۴۵ آغاز شده و تا ساعت ۱۳:۰۰ ادامه مییابد. تمام دادوستدها صرفا بر اساس قیمت پایانی ثبتشده در ساعت ۱۲:۳۰ همان روز انجام میشوند و حتی در صورت تغییر احتمالی قیمت پایانی پس از این زمان به دلیل تصمیمات نظارتی یا افشای اطلاعات، مبنای معاملات همان قیمت اولیه باقی میماند. در طول این پانزده دقیقه، قیمت ثابت است و هیچگونه نوسانی رخ نمیدهد.
در مرحله معاملات پایانی، سفارشهایی که در طول ساعات بازار عادی (۹:۰۰ تا ۱۲:۳۰) ثبت شدهاند به این فاز منتقل نمیشوند و سرمایهگذاران برای حضور در TAL باید سفارشهای جدیدی وارد سامانه کنند، زیرا اولویتهای قبلی در این مرحله هیچ تاثیری ندارند. همچنین برخلاف بازار عادی، این فاز فاقد دوره پیشگشایش است و معاملات به صورت پیوسته در بازه زمانی تعیینشده انجام میشوند.
فرآیند ثبت سفارش در مرحله معاملات پایانی (TAL)
فرآیند ثبت سفارش در مرحله معاملات پایانی (TAL) دارای گامهای مشخص و قوانین عملیاتی ویژهای است که آن را از بازار عادی متمایز میکند. در ادامه، مراحل گامبهگام ثبت سفارش و جزئیات عملیاتی این فاز تشریح شده است:
۱. تایید بیانیه ریسک (پیشنیاز عملیاتی)
پیش از هرگونه اقدامی، سرمایهگذارانی که برای اولین بار قصد ورود به این مرحله را دارند، باید «بيانیه آگاهی از ريسک معاملات مرحله پایانی» را در سامانه معاملاتی خود (بخش توافقنامهها و قراردادها) مطالعه و تایید کند. بدون تایید این بیانیه، امکان ثبت سفارش در این بازه زمانی وجود نخواهد داشت.
۲. شناسایی و انتخاب نماد مشمول
معاملات پایانی تنها برای نمادهای پذیرفتهشده در تابلوی اصلی بازار اول بورس تهران فعال است و سامانه معاملاتی این نمادها را با دو ویژگی متمایز نمایش میدهد:
اول: اضافه شدن عبارت «TAL» به انتهای نام نماد (مانند فولاد TAL)
دوم: نمایش با عدد «۴» در انتهای نام نماد یا در دستهبندی تابلوی عمده (مانند فملی۴).
۳. گامهای ثبت سفارش در سامانه
پس از آغاز مرحله معاملات پایانی در ساعت ۱۲:۴۵، پنجره ثبت سفارش برای نمادهای مجاز فعال میشود و معاملهگران مراحل ثبت سفارش را به شرح زیر انجام میدهند:
- جستجوی نماد: کاربر نسخه TAL یا نماد با پسوند ۴ را جستجو و انتخاب میکند.
- مشاهده قیمت ثابت: سامانه قیمت را به صورت خودکار روی قیمت پایانی تعیینشده در ساعت ۱۲:۳۰ تنظیم میکند و کاربر امکان تغییر آن را ندارد؛ تمامی دادوستدها صرفا با همین قیمت انجام میشوند.
- وارد کردن حجم: معاملهگر تنها میزان حجم درخواستی خود را وارد میکند. رعایت محدودیتهای حداقل و حداکثر حجم سفارش مطابق با تابلوی بازار عادی الزامی است و قانون حداقل ارزش ریالی سفارش همچنان پابرجاست.
- ارسال سفارش: پس از تایید، سفارش با اعتبار روز (Day) در سامانه ثبت میشود.
۴. ویژگیهای عملیاتی در طول ۱۵ دقیقه
در پایان مرحله معاملات پایانی، دو نکته کلیدی درباره وضعیت سفارشها وجود دارد که معاملهگران باید مدنظر قرار دهند:
- امکان ویرایش: معاملهگران در ۱۰ دقیقه ابتدایی مرحله معاملات پایانی (TAL) امکان حذف یا تغییر حجم سفارشهای ثبتشده خود را دارند. در ۵ دقیقه پایانی، سفارشها وارد مرحله نهایی میشوند و امکان ویرایش یا لغو آنها وجود ندارد.
- لغو خودکار: راس ساعت ۱۳:۰۰، همزمان با بسته شدن پنجره معاملات پایانی، تمامی سفارشهای باقیمانده که به معامله منجر نشدهاند، به صورت خودکار توسط هسته معاملات لغو میشوند و به روز بعد منتقل نخواهند شد.
لازم به ذکر است اگر نمادی در بازار عادی به دلیل توقف نماد، افشای اطلاعات با اهمیت یا مجمع غیرمجاز باشد، یا درگیر صفهای سنگین خرید و فروش باشد، با نظر ناظر ممکن است در مرحله پایانی بازگشایی نشود.
اهداف و مزایای به کارگیری معاملات پایانی در بورس
معاملات پایانی (TAL) در بورس، نقدشوندگی و نظم بازار را در پایان روز افزایش میدهد. این سازوکار از دستکاری قیمتها و نوسانات ناگهانی در دقایق پایانی جلوگیری میکند و به سرمایهگذاران بزرگ امکان میدهد سفارشهای حجیم خود را بدون اثر منفی بر قیمتها ثبت کنند. اجرای این طرح، بورس تهران را با استانداردهای بازارهای جهانی هماهنگ میسازد و فرایند کشف قیمت را شفافتر میکند. مدیران صندوقهای سرمایهگذاری نیز از این بازه زمانی برای مدیریت داراییها بهره میبرند و این فرایند به تسویه دقیقتر قراردادهای مشتقه و اعتباری کمک میکند. در نهایت، نظم حاکم بر مرحله پایانی اعتماد عمومی و ثبات بازار سرمایه را تقویت میکند.
تحلیل رفتار معاملهگران و پیشبینی بازار در مرحله پایانی
رفتار معاملهگران در مرحله معاملات پایانی میتواند سرنخهایی از وضعیت بازار در روز معاملاتی بعد ارائه دهد، اما تفسیر این دادهها نیازمند دقت است. تحلیلگران معمولا اختلاف میان آخرین قیمت در معاملات عادی و قیمت پایانی را بررسی میکنند. در صورتی که آخرین معامله و قیمت پایانی به یکدیگر نزدیک باشند و همزمان حجم معاملات در این مرحله پایین باقی بماند، میتوان نشانههایی خنثی یا منفی برای سهم در نظر گرفت.
در مقابل، زمانی که میان آخرین قیمت و قیمت پایانی فاصله معنادار وجود دارد، حتی با حجم محدود معاملات پایانی، ارزش تحلیلی این دادهها کاهش مییابد و نمیتوان بر اساس آن سیگنال معتبری صادر کرد. همچنین بررسی ورود یا خروج پول حقیقی و حقوقی در کنار این متغیرها، میتواند به درک بهتر جهت احتمالی حرکت بازار کمک کند.
سرمایهگذاران نهادی سفارشهای بزرگ خود را در این فاز متمرکز میکنند تا از تاثیر منفی سفارشهای حجیم بر قیمتهای روزانه جلوگیری شود. فعالان بازار از این بازه زمانی برای تسویه دقیق قراردادهای اعتباری استفاده میکنند و با بررسی عمق بازار، انتظارات بازیگران بزرگ را میسنجند. ثبات قیمت در این مرحله به صندوقهای بزرگ در مدیریت داراییها کمک میکند و مدیران پرتفو این زمان را برای تنظیم دقیق داراییها انتخاب میکنند.
قیمت تعیینشده در این فاز به عنوان مرجع رسمی تحلیلگران عمل میکند و سرمایهگذاران معاملات عمده توافقشده را بدون جابهجایی قیمت ثبت میکنند. این سازوکار همچنین از ایجاد نوسانات ناخواسته در معاملات بلوکی جلوگیری میکند و به ثبات و شفافیت بازار کمک میکند.
مقایسه معاملات پایانی در بورس تهران با استانداردهای جهانی
بسیاری از بورسهای جهان برای تعیین قیمت نهایی و انجام تسویه معاملات از سازوکارهای پایانی استفاده میکنند. در بازارهایی مانند نزدک و نایس، بیش از سی درصد حجم روزانه معاملات در حراج پایانی انجام میشود. این مرحله در بورسهای بینالمللی، قیمتی شفاف برای تحلیلگران و مدلهای ارزشگذاری فراهم میآورد.
بورس تهران با راهاندازی فاز معاملات پایانی، ساختار خود را با این استانداردها هماهنگ کرده است. سرمایهگذاران جهانی و صندوقهای بزرگ از این بازه زمانی برای ثبت سفارشهای حجیم بدون ایجاد جابهجایی قیمت بهره میبرند. این سازوکارها هم در ایران و هم در بازارهای بینالمللی از دستکاری قیمتها و نوسانات هیجانی جلوگیری میکنند و به تسویه دقیق قراردادهای اعتباری و داراییهای پایه در بازار مشتقه کمک میکنند.
در نهایت، فاز معاملات پایانی در ایران بستری برای دادوستد با قیمت پایانی معتبر فراهم میآورد و اجرای آن موجب افزایش اعتماد، ثبات و کارایی بازارهای مالی میشود.
جمعبندی
مرحله معاملات پایانی (TAL) که از ۲۰ آبان ۱۴۰۴ به ساختار بورس تهران اضافه شد، گامی راهبردی برای ارتقای استانداردهای بازار سرمایه ایران است. این مرحله که در پانزده دقیقه پایانی روز (۱۲:۴۵ تا ۱۳:۰۰) برای نمادهای تابلوی اصلی بازار اول اجرا میشود، با هدف افزایش شفافیت، نظم و نقدشوندگی طراحی شده است. اجرای این سازوکار به کنترل نوسانات هیجانی و جلوگیری از دستکاری قیمتها در دقایق حساس پایانی بازار کمک شایانی میکند.
این بازه زمانی برای بازیگران حرفهای بازار مانند صندوقهای سرمایهگذاری، سبدگردانان و سرمایهگذاران حقوقی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا امکان مدیریت سفارشهای حجیم را بدون اثر منفی بر قیمتها فراهم میسازد. هماهنگی با استانداردهای بینالمللی و بورسهای بزرگ جهان در کنار ایجاد قیمت مرجع شفاف برای ابزارهای مشتقه، از دیگر دستاوردهای مهم این طرح است. در نهایت، استقرار چنین مکانیزمهایی به مرور زمان باعث افزایش اعتماد عمومی، ثبات بازار و تسهیل حضور سرمایهگذاران بزرگ در اقتصاد کشور میشود.
