بازخرید سهام چیست؟ روش، قوانین و محدودیتهای آن در ایران
بازخرید سهام به معنای خرید دوباره سهمهای منتشر شده یک شرکت توسط خود آن بنگاه اقتصادی از بازار سرمایه است. با انجام این کار، مدیران تعداد سهمهای موجود در بازار را کاهش میدهند و سهم مالکیت سرمایهگذاران باقیمانده افزایش پیدا میکند. این فعالیت با عنوان خرید مجدد نیز شناخته میشود. شرکتهای بورسی با استفاده از این روش روی تواناییهای خود سرمایهگذاری میکنند و قدرت مالی خود را نشان میدهند.
روشهای گوناگون برای انجام بازخرید سهام
شرکتها برای بازخرید سهام از روشهای متنوعی استفاده میکنند که هر یک ویژگیهای خاص خود را دارند:
۱. پیشنهاد خرید با قیمتی بالاتر از بازار: در این روش، شرکت قیمتی بالاتر از ارزش روز بازار برای خرید سهمها پیشنهاد میدهد. سهامداران بخشی از دارایی خود را در زمان مشخص به شرکت میفروشند و پرداخت مبلغ بیشتر انگیزه فروش را افزایش میدهد.
۲. خرید تدریجی از بازار آزاد: در این روش، شرکت اقدام به خرید مستقیم سهام خود از تابلوی بورس میکند. این خرید میتواند بهصورت تدریجی در بازههای زمانی مختلف یا با اعلام قیمت مشخص انجام شود. تامین مالی این عملیات معمولا از محل نقدینگی موجود شرکت، سود حاصل از فعالیتها یا در برخی موارد از طریق دریافت تسهیلات صورت میگیرد. اجرای این روش به کاهش تعداد سهام قابل معامله در بازار منجر میشود و نحوه پرداخت وجه، نقش تعیینکنندهای در میزان مشارکت سهامداران دارد.
دلیلهای بازخرید سهام توسط شرکتها
انگیزههای مختلفی مدیران را به بازخرید سهام سوق میدهد. با خرید سهام از بازار، ارزش داراییهای باقیمانده افزایش مییابد و کاهش تعداد سهام در گردش میتواند به رشد سود هر سهم منجر شود. این اقدام اغلب بهعنوان نشانهای از ارزیابی پایین قیمت بازار نسبت به ارزش ذاتی شرکت تلقی میشود. بسیاری از شرکتها از بازخرید سهام بهعنوان ابزاری برای تامین سهام مورد نیاز طرحهای پاداش و برنامههای تشویقی کارکنان استفاده میکنند. همچنین، نگهداری سهام بازخریدشده در قالب سهام خزانه میتواند ترکیب مالکیت سهامداران را بدون اعطای حق رای تغییر دهد و از این طریق، ساختار سرمایه شرکت را مدیریت کند. بازگرداندن بخشی از نقدینگی مازاد به سرمایهگذاران، نشانهای از انضباط مالی و ثبات وضعیت نقدینگی شرکت محسوب میشود. علاوه بر این، کاهش مجموع داراییها در ترازنامه، به بهبود برخی نسبتهای مالی مانند بازده حقوق صاحبان سهام کمک میکند و توان شرکت در مواجهه با شوکهای اقتصادی را نشان میدهد.
اثر بازخرید سهام چیست؟
بازخرید سهام علاوه بر تاثیر مستقیم بر تعداد سهمهای در گردش، پیامدهای قابل توجهی روی صورتهای مالی، نسبتهای مالی و شاخصهای بازار دارد که در ادامه به تفصیل بررسی میشود.
اثر بازخرید سهام بر صورتهای مالی و نسبتها
بازخرید سهام نقدینگی موجود در ترازنامه را به میزان پرداخت کاهش میدهد و بخش بدهیها و حقوق صاحبان سهام نیز به همان اندازه کم میشود. کاهش تعداد سهمها باعث افزایش سود هر سهم میشود و پاسخ به پرسش «بازخرید سهام یعنی چی» با بررسی بهبود نسبتهای مالی مانند بازده داراییها روشن میشود. کاهش مجموع داراییها، نسبت سود به کل سرمایه را بهبود میبخشد و سرمایهگذاران سود سالانه بیشتری به ازای هر سهم دریافت میکنند. حسابداران این دارایی را به عنوان سهم خزانه ثبت میکنند و آن را از چرخه معاملات خارج میکنند، بنابراین تاثیری روی سود و زیان جاری سهامداران ندارد، زیرا سهم خزانه در ستون دارایی ظاهر نمیشود. ثبات نسبت قیمت به سود باعث افزایش قیمت بازار میشود و مدیران مالی با این ابزار بازگشت سرمایه را به شکلی مؤثر فراهم میکنند.
تاثیر بازخرید سهام بر قیمت و شاخصهای بازار
بازخرید سهام با کاهش عرضه سهمها در بازار آزاد باعث افزایش قیمت هر واحد میشود و معاملهگران این اقدام را نشانه وجود نقدینگی فراوان و آینده روشن شرکت میدانند. کاهش تعداد سهمهای در گردش باعث افزایش شاخص سود هر سهم بهطور خودکار میشود و بازار برای حفظ نسبت قیمت به سود، ارزش هر سهم را بالا میبرد. احتمال کاهش قیمت پس از پایان دوره خرید نیز وجود دارد و گاهی رشد قیمتها واقعی نیست و تنها برای سود مدیران انجام میشود. بازخرید سهام با حجم زیاد سرعت رشد قیمتها در بازار را افزایش میدهد.
نمونههای واقعی و آمارهای جهانی بازخرید سهام
در سال ۲۰۲۳ میلادی، بنگاههای بزرگ شاخص اساندپی ۵۰۰ بیش از ۷۹۵ میلیارد دلار سهم بازخرید کردند. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۲ میلادی که حدود ۹۲۲ میلیارد دلار بود کاهش نشان میدهد. شرکت اپل در سال مالی ۲۰۲۴ میلادی با هزینه ۱۰۰ میلیارد دلار در بالاترین جایگاه این فهرست قرار گرفت و واحدهایی مانند الفابت و متا نیز سرمایه زیادی را به این فعالیت اختصاص دادند. نام مجموعههایی چون انویدیا و شورون در میان فعالترین خریداران سال ۲۰۲۳ میلادی دیده میشود. همچنین، شرکت هوم دیپو در سال ۲۰۰۷ میلادی طرحی ده میلیارد دلاری را اعلام کرد، اما برای حفظ نقدینگی در زمان بحران مسکن از اجرای کامل آن منصرف شد.
معایب و انتقادهای وارد بر بازخرید سهام
بازخرید سهام اگرچه مزایایی دارد، اما با ریسکها و محدودیتهای قابل توجهی همراه است:
۱. محدودیت در فرصتهای رشد: سرمایهگذاران گاهی بازخرید سهام را نشانه نبود راههای جدید برای توسعه شرکت میدانند.
۲. کاهش نقدینگی و آسیبپذیری مالی: کاهش پول نقد شرکت، آن را در برابر بحرانهای مالی آسیبپذیر میکند.
۳. افزایش غیرواقعی قیمتها: برخی مدیران برای بالا بردن پاداش خود، قیمت سهمها را به صورت غیرواقعی افزایش میدهند.
۴. ریسک دستکاری بازار و نابرابری: این اقدام در برخی موارد باعث دستکاری بازار و کاهش عدالت بین سهامداران میشود.
۵. خرید در زمان اوج قیمت: خرید سهم در زمان اوج قیمت میتواند ضررهای قابل توجهی به داراییهای شرکت وارد کند.
6. افت ارزش بلندمدت شرکت: بازخرید سهام بدون برنامهریزی درست ممکن است ارزش بلندمدت شرکت را کاهش دهد.
7. افزایش هزینههای جانبی به دلیل مالیاتها: وضع مالیاتهای جدید بر بازخرید سهام هزینههای جانبی بنگاههای بورسی را افزایش میدهد.
قوانین و محدودیتهای بازخرید سهام در ایران
در ابتدا، قانون تجارت ایران خرید سهمهای شرکت توسط خود واحد تجاری را غیرقانونی میدانست. این ممنوعیت برای برقراری عدالت بین تمام معاملهگران وضع شد. مدیران به دلیل دسترسی به اطلاعات داخلی نباید سهمها را در زمان ارزانی خریداری کنند. این محدودیت دارایی بیشتری را برای پرداخت بدهیها در شرکت باقی میگذارد و از تغییر قیمتها بر اساس سیاستهای سودجویانه جلوگیری میکند. پس از سالها، مجلس با تصویب قانون رفع موانع تولید این فعالیت را با شرایط ویژه آزاد کرد. امروزه بازخرید سهام در ایران تنها برای شرکتهای بورسی و فرابورسی امکانپذیر است. بنگاهها نمیتوانند این کار را در زمان پذیرهنویسی سهام انجام دهند و تنها اجازه دارند ده درصد از سهام شناور خود را دوباره خریداری کنند. سازمان بورس نیز باید مصوبه هیات مدیره را برای شروع این طرح تایید کند.
تفاوت بازخرید سهام با پرداخت سود نقدی به سهامداران
در ادامه به صورت جدول به تفاوت میان بازخرید سهام با پرداخت سود نقدی به سهامداران پرداخته شده است.
| ویژگی | بازخرید سهام | پرداخت سود نقدی |
|---|---|---|
| اثر اقتصادی | شباهت به اثر سود نقدی، با برخی تفاوتها | شباهت به اثر بازخرید، اما بدون افزایش مالکیت |
| مزیت مالیاتی | اغلب به دلیل مزایای مالیاتی ترجیح داده میشود | مزایای مالیاتی کمتر نسبت به بازخرید دارد |
| تعهد دائمی | ایجاد تعهد دائمی برای پرداخت به سرمایهگذاران ندارد | نیازمند پرداخت مستمر مبالغ مشخص به سهامداران است |
| مدیریت سود و نقدینگی | شرکت میتواند رشد سود خود را در سالهای مختلف هماهنگ کند و پول اضافی را مدیریت نماید | سود نقدی بهطور کامل از حسابهای شرکت خارج میشود |
| مالکیت سهامداران | نسبت مالکیت سهامداران باقیمانده افزایش مییابد | نسبت مالکیت سهامداران ثابت میماند |
| شاخصهای مالی | کاهش تعداد سهمها باعث بهبود شاخصهای مالی میشود | پرداخت نقدی تاثیری بر شاخصهای مالی ندارد |
جمعبندی
بازخرید سهام ابزاری راهبردی برای مدیریت سرمایه و افزایش ارزش داراییهای سهامداران است. این فرایند با کاهش عرضه سهمها باعث بهبود شاخصهای مالی و رشد سود هر سهم میشود. سرمایهگذاران این اقدام را نشانه قدرت نقدینگی و اعتماد مدیران به آینده روشن بنگاه میدانند. با این حال، برخی افراد آن را نشانه نبود طرحهای توسعه و کاهش امنیت مالی در زمان رکود قلمداد میکنند. اثر اقتصادی بازخرید سهام شباهت زیادی به پرداخت سود نقدی دارد، اما مزایای مالیاتی بیشتری برای افراد فراهم میآورد. اجرای این طرح در بازار ایران تابع قوانین ویژه سازمان بورس است و محدود به بخشی از سهام شناور شرکتها است. شناخت دقیق مفهوم بازخرید سهام به معاملهگران امکان تصمیمگیری بهتر در بازارهای مالی را میدهد.
