اقتصاد دیجیتال چیست؟ بررسی کامل ابزار و شاخصهای شناسایی آن
اقتصاد دیجیتال (Digital Economy)، مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی را در برمیگیرد که بر پایه فناوریهای دیجیتال شکل گرفتهاند. این مفهوم به دگرگونیهایی در ساختار و روندهای اقتصادی اشاره دارد که در نتیجه پیشرفت فناوریهای دیجیتال و اینترنت به وجود آمدهاند. اقتصاد دیجیتالی از فناوریهایی مانند اینترنت، دستگاههای هوشمند، بلاکچین، اینترنت اشیا، و هوش مصنوعی بهره میبرد. در این فضا، تعاملات و تراکنشها به صورت آنلاین انجام میشوند و بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی در بستر دیجیتال شکل میگیرند.
بررسی تاریخچه اقتصاد دیجیتال
اقتصاد دیجیتال نتیجه یک روند تدریجی تحول در ساختار اقتصاد جهانی است که ریشههای آن به دهههای پایانی قرن بیستم بازمیگردد. در دهه ۱۹۷۰، تمرکز بر اقتصاد مبتنی بر اطلاعات افزایش جدی داشت؛ دورهای که در آن داده و پردازش اطلاعات به عامل مهمی در تصمیمگیری اقتصادی تبدیل شد. این مسیر در دهه ۱۹۸۰ با ظهور اقتصاد دانشبنیان ادامه یافت، جایی که تولید و کاربرد دانش، نوآوری و سرمایه انسانی جایگزین عوامل کلاسیک رشد شدند. در دهه ۱۹۹۰ نیز با گسترش اینترنت و شبکههای ارتباطی، مفاهیمی مانند اقتصاد نوین و اقتصاد شبکهای مطرح شد که زمینه نظری و عملی شکلگیری اقتصاد دیجیتال را فراهم کردند.
اصطلاح اقتصاد دیجیتال نخستینبار بهطور رسمی توسط دن تپسکات در سال ۱۹۹۵ مطرح شد و بهتدریج به مفهومی فراتر از صرف استفاده از اینترنت گسترش یافت. با ورود به دهه ۲۰۱۰، همزمان با معرفی موج چهارم انقلاب صنعتی توسط کلاوس شواب، اقتصاد دیجیتال بهعنوان چارچوب مسلط تحول اقتصادی شناخته شد؛ چارچوبی که در آن همگرایی فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، کلانداده و اینترنت اشیا، مرز میان اقتصاد فیزیکی و دیجیتال را کمرنگ کرد. همهگیری کرونا نیز نقش یک شتابدهنده ساختاری را ایفا کرد و با گسترش ناگهانی دورکاری، تجارت الکترونیک و خدمات دیجیتال، اقتصاد دیجیتال را از یک مسیر تدریجی به یک ضرورت اجتنابناپذیر برای دولتها و بنگاهها تبدیل کرد.
تفاوت اقتصاد دیجیتال با اقتصاد سنتی
تفاوتهای بنیادین اقتصاد سنتی و دیجیتال را میتوان از جنبههای گوناگون بررسی کرد. این جنبهها شامل موارد زیر هستند:
| ابزارها | اقتصاد سنتی بر روشهای کلاسیک تولید و ابزارهای فیزیکی متکی است. در حالی که اقتصاد دیجیتالی از فناوریهای پیشرفته مانند رباتیک، پلتفرمهای دیجیتال و هوش مصنوعی بهره میگیرد. |
| شیوه انجام معاملات | معاملات در اقتصاد سنتی اغلب حضوری و فیزیکی هستند. در Digital Economy این مراودات در بستر اینترنت انجام میشوند. |
| نوع داده | اقتصاد دیجیتال به تولید و تحلیل انبوهی از دادههای دقیق و لحظهای متکی است. اما در اقتصاد سنتی، دادهها محدود، زمانبر و عمدتا کیفی هستند. |
| نوع سرمایهگذاری | سرمایهگذاری در اقتصاد سنتی نیازمند زیرساختهای فیزیکی گستردهای است. در مقابل، Digital Economy به زیرساختهای نرمافزاری و فناوری اطلاعات وابسته خواهد بود. |
| نیروی کار | نیروی انسانی در اقتصاد سنتی غالبا مهارتهای عملی و فنی دارد. اما در اقتصاد دیجیتالی تخصصهایی چون تحلیل داده، برنامهنویسی، بازاریابی دیجیتال و مدیریت پلتفرمها مورد نیاز است. |
| تعامل با مشتری | در اقتصاد سنتی، ارتباط با مشتری بیشتر حضوری بود. در Digital Economy این تعامل دائمی، دیجیتال و غیرحضوری است. |
| مقیاسپذیری | اقتصاد دیجیتال توانایی گسترش سریع در سطح ملی و جهانی را دارد. در مقابل، اقتصاد سنتی با محدودیتهای فیزیکی مواجه است. |
| هزینهها | هزینههای فیزیکی مانند انبارداری و حملونقل در اقتصاد سنتی قابل توجه هستند. در حالی که اقتصاد دیجیتال با کاهش این هزینهها، بیشتر نیازمند سرمایهگذاری در زیرساختهای دیجیتال و امنیت سایبری است. |
| مدلهای درآمدی | اقتصاد دیجیتال مدلهای متنوعی چون تبلیغات آنلاین، اشتراک، اپلیکیشن و خدمات ابری دارد. در حالی که درآمد در اقتصاد سنتی عمدتا از طریق فروش مستقیم کالا یا خدمات فیزیکی تامین میشود. |
| منابع تولید ثروت | سرمایههای فکری و دانشی در اقتصاد دیجیتال، نقش محوری دارند. در حالی که در اقتصاد سنتی زمین، ماشینآلات و نیروی کار سنتی عوامل اصلی تولید ثروت محسوب میشوند. |
| نوآوری و خلاقیت | در Digital Economy نوآوری و خلاقیت نقش اصلی دارند و سرعت تغییر فناوری بسیار بالا است. شرکتهای پیشرو باید همواره در جستوجوی نوآوری باشند تا مزیت رقابتی و رشد اقتصادی حفظ شود. اما در اقتصاد سنتی، تغییرات فناوری کندتر بوده و نوآوری محور اصلی فعالیتها نیست. |
| اتوماسیون و فناوری | اقتصاد دیجیتالی با افزایش اتوماسیون و استفاده گسترده از هوش مصنوعی همراه است که فرآیندها را خودکار و کارآمد میکند. در مقابل، اقتصاد سنتی عمدتا بر کارهای دستی و روشهای غیرخودکار متکی است. |
| تمرکز و توزیع قدرت | Digital Economy به سمت عدم تمرکز حرکت میکند و امکان رشد کسبوکارها در نقاط مختلف جهان را فراهم میکند که باعث توزیع قدرت، ثروت و افزایش شفافیت میشود. اقتصاد سنتی معمولا متمرکزتر است و قدرت یا ثروت در دست تعداد محدودی قرار دارد. |
| چرخه عمر محصولات | چرخه عمر محصولات و خدمات در اقتصاد دیجیتال کوتاهتر است و محصولات با سرعت بیشتری جایگزین نسخههای قدیمی میشوند. در اقتصاد سنتی، تغییر محصولات آهستهتر و طول عمر آنها بیشتر است. |
| اثر شبکهای | در Digital Economy، اثر شبکهای نقش کلیدی دارد. یعنی ارزش کالا یا خدمت با افزایش تعداد کاربران به طور قابل توجهی افزایش مییابد، در حالی که در اقتصاد سنتی این تاثیر کمتر یا محدودتر است. این ویژگی موجب رشد سریعتر کسبوکارهای دیجیتال و تقویت مزیت رقابتی آنها میشود. |
لایههای اقتصاد دیجیتال
برای درک بهتر عملکرد و اجزای اقتصاد دیجیتال، میتوان آن را ساختاری لایهای در نظر گرفت. این ساختار سه لایه اصلی دارد که شامل موارد زیر هستند:
۱. لایه هسته
لایه هسته زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) را دربر میگیرد و نقش ستون فقرات اقتصاد دیجیتال را ایفا میکند. ابزارهایی همچون اینترنت، دستگاههای هوشمند، پهنای باند، زیرساختهای فیزیکی، کلانداده، رایانش ابری و بلاکچین در این بخش جای دارند. این فناوریها امکان ایجاد ارتباط پایدار میان افراد، سازمانها و بسترهای فناوری را فراهم میسازند.
۲. لایه دیجیتالزادها
دیجیتالزادها شامل کسبوکارهایی هستند که بهطور کامل در بستر دیجیتال شکل گرفتهاند. این شرکتها با منطق اقتصاد دیجیتال همراستا بوده و اغلب ماهیتی پلتفرمی دارند. گوگل، اپل، آمازون، مایکروسافت و فیسبوک نمونههایی از این دستهاند که نوآوری، تحقیق و توسعه را محور فعالیت خود قرار دادهاند.
۳. لایه سنتیها
سنتیها شامل صنایع و کسبوکارهایی هستند که پیش از انقلاب دیجیتال فعال بودهاند اما با پذیرش تغییرات فناورانه، توانستهاند خود را با شرایط جدید وفق دهند. این بنگاهها که به نوعی «مهاجران دیجیتال» محسوب میشوند، از ابزارهای نوین برای افزایش بهرهوری و بهبود خدمات بهره میبرند.
همچنین در اقتصاد دیجیتال، برخی شرکتها با بهرهگیری از فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، کلانداده یا بلاکچین به طراحی و ارائه خدمات مالی میپردازند که تحت عنوان شرکتهای فینتک شناخته میشوند. این شرکتها نقش کلیدی در تحول نظام مالی و تسهیل دسترسی عمومی به خدمات هوشمند ایفا میکنند. از سوی دیگر، برخی صندوقهای سرمایهگذاری با عنوان صندوق اقتصاد دیجیتال با هدف بهرهبرداری از فرصتهای رشد در این حوزه، سرمایههای خود را به سمت این شرکتها هدایت میکنند.
انواع کسبوکارها در اقتصاد دیجیتال
برای فعالیت در اقتصاد دیجیتال، یاد گرفتن مهارتهای جدید کاملا ضروری است. کسانی که خودشان را با تغییرات فناوری هماهنگ میکنند، معمولا راحتتر شغل پیدا میکنند و درآمد بیشتری دارند. اما افرادی که با این تغییرات همراه نمیشوند، بهتدریج از بازار کار کنار میروند. فعالیتهای زیر از جمله کسبوکار یا خدمات به وجود آمده در بستر اقتصاد دیجیتال هستند:
- تجارت الکترونیک: از فروشگاههای کوچک اینترنتی تا صرافیهای رمزارز، همگی در چارچوب تجارت دیجیتال فعالیت میکنند.
- بازاریابی دیجیتال: با ابزارهایی مانند بازاریابی ایمیلی، SEO و تبلیغات هدفمند ارتباط موثر با مشتریان برقرار میشود و هزینهها کاهش مییابند.
- فناوری اطلاعات و توسعه نرمافزار: مشاغل برنامهنویسی، طراحی نرمافزار، امنیت سایبری و تحلیل دادهها رشد چشمگیری داشتهاند.
- خدمات مالی دیجیتال و پرداخت الکترونیک: شامل بانکداری آنلاین، کیفپولهای دیجیتال و سیستمهای بینالمللی پرداخت مانند PayPal هستند. لازم به ذکر است بلاکچین نقش کلیدی در تسهیل این خدمات دارد.
- اقتصاد اشتراکی: با بهرهگیری از پلتفرمهای آنلاین، منابع فیزیکی مانند خودرو یا خانه به اشتراک گذاشته میشوند. اوبر و اسنپ از نمونههای موفق این حوزه هستند.
- تولید محتوای دیجیتال: شامل تولید انواع محتوای متنی، تصویری، صوتی و ویدئویی در بسترهای دیجیتال است.
- خدمات ابری: ارائهی خدمات پردازشی، ذخیرهسازی و نرمافزاری که در بستر فضای ابری انجام میگیرد.
- پخش آنلاین: ارائهی محتوای زنده یا درخواستی از طریق اینترنت، بخش مهمی از مصرف رسانهای در اقتصاد دیجیتال را شکل میدهد.
- شبکههای اجتماعی: بهعنوان پلتفرمهایی برای تعامل اجتماعی، بستر مهمی برای تبلیغات، فروش و ارتباطات اقتصادی هستند.
- دستیارهای مجازی مبتنی بر هوش مصنوعی: این ابزارها با بهرهگیری از AI، خدمات خودکار و هوشمند را ارائه میدهند.
مقاله پیشنهادی: اقتصاد پلتفرمی چیست؟
مراحل ورود بنگاههای سنتی به اقتصاد دیجیتال
دیجیتالی شدن اقتصاد تنها به معنای تهیه ابزارهای الکترونیکی یا بهرهگیری از زیرساختهای سختافزاری پیشرفته نیست. این دگرگونی بیش از آنکه صرفا فناورانه تلقی شود، پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و انسانی است. برای حرکت منطقی و ساختاریافته از مدلهای سنتی کسبوکار به الگوهای دیجیتال، نقشهراهی مرحلهبهمرحله بر اساس استانداردهای پذیرفتهشده در اقتصاد دیجیتال طراحی شده است. این مسیر به صاحبان کسبوکار کمک میکند با شناخت دقیق وضعیت درونی و بیرونی خود تصویری روشن از موقعیت موجود ترسیم کنند. فرایند بازآفرینی شامل پنج مرحله مهم است:
۱. شناخت دقیق حوزه کسبوکار
نخستین گام، درک جامع از نیازهای واقعی و ساختار فعلی کسبوکار است. ضروری است مشخص شود که عرضه محصولات یا خدمات قرار است به چه صورت (حضوری یا آنلاین) انجام گیرد.
۲. شناسایی مشتریان و نیازهای آنها
در هر صورت، تغییر مدل کسبوکار باید بر مبنای نیازهای واقعی مشتریان صورت گیرد. چرا که در Digital Economy، این نیازها پیوسته در حال تغییر هستند. در چنین فضایی، نیاز مشتری بیش از گذشته معنا پیدا میکند.
۳. تحلیل فضای فیزیکی و محیطی
در مرحله سوم تمرکز بر شناخت دقیق محیط کسبوکار از فضای فیزیکی گرفته تا ظرفیتهای استفادهنشده است. دیجیتالیسازی میتواند فضاهای راکد را به محیطی پویا تبدیل کند. برای مثال در یک کتابفروشی، وجود یک رایانه برای جستوجوی کتاب توسط مشتری، تجربهای تازه خلق میکند.
۴. شناخت رقبا و تحلیل عملکرد آنها
اقتصاد دیجیتال، بستر رقابت تنگاتنگ و بیوقفه است. رصد مستمر اقدامات رقبا، به ویژه در حوزه بازاریابی دیجیتال، اهمیت حیاتی دارد. چرا که هر حرکت خلاقانهای از سوی رقبا میتواند سهمی از بازار را جابهجا کند.
۵. ترسیم آیندهای واقعی از کسبوکار
در پایان، باید تصویری روشن و از پیشفرضهای ذهنی از آینده ترسیم شود. این تصویر، مبنای برنامهریزی راهبردی برای ورود به اقتصاد دیجیتال خواهد بود. تحقق این چشمانداز، نیازمند مسیر مشخص، منابع مناسب و ارادهای متمرکز است.
این پنج مرحله، نقشهراهی شفاف برای کسبوکارهای سنتی فراهم میکنند تا در مواجهه با چالشهای Digital Economy، توان پاسخگویی و بهرهبرداری از فرصتها را داشته باشند. با توجه به اینکه بیش از ۹۰ درصد کسبوکارهای ایران هنوز در قالب سنتی فعالیت میکنند، چنین رویکردی میتواند نقشی حیاتی در تسریع روند تحول ایفا کند.
فناوریها و ابزارهای اقتصاد دیجیتال
پایهی اقتصاد دیجیتال مجموعهای از فناوریها و ابزارهای نوین است که نقش زیرساختی و کلیدی در شکلگیری این اقتصاد دارند. این فناوریها باعث خلق ارزش، تغییر روشهای سنتی و ظهور مدلهای نوین کسبوکار میشوند. اقتصاد دیجیتال فراتر از ابزارها است و شامل فعالیتها، فرآیندها و تعاملات میان بخشهای مختلف است که در نهایت موجب تحول و توسعه اقتصادی میشوند. برخی از مهمترین فناوریها و ابزارهای این حوزه شامل موارد زیر هستند:
- اینترنت: بهویژه نسل پنجم (5G)، نقش محوری در اتصال سریع افراد، ماشینها و اشیا ایفا میکند. کیفیت و سرعت اینترنت پیشنیاز توسعهی زیرساخت دیجیتال و بستر تعامل جهانی است.
- فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT): در مرکز اقتصاد دیجیتال قرار دارد و زیرساخت اصلی آن را تشکیل میدهد. کاربرد فراگیر آن در تمامی ابعاد اقتصادی از جمله تعاملات میان سازمانها و ارتباطات میان افراد است.
- رایانش ابری (Cloud Computing): با حذف نیاز به زیرساختهای فیزیکی گسترده، هزینههای سرمایهای را کاهش داده و بستر تحلیل و ذخیرهسازی کلانداده را فراهم میکند.
- کلانداده (Big Data): دادهها بهمثابه خونرسان اقتصاد دیجیتال عمل میکنند. تحلیل دادهها، مبنای تصمیمگیری هوشمند، شناسایی روندها، بهینهسازی عملکردها و خلق نوآوری است. چالشهایی مانند جمعآوری و ذخیرهسازی اطلاعات شخصی نیز در این حوزه مطرح است.
- بلاکچین (Blockchain): این فناوری با ساختار غیرمتمرکز، امکان پردازش ایمن و بدون واسطهی تراکنشها را فراهم کرده و ابزاری کلیدی برای شفافسازی در تعاملات دیجیتال محسوب میشود.
- اینترنت اشیا (IoT): ارتباط هوشمندانهی دستگاهها از طریق اینترنت، به بهبود عملکرد صنعتی، شهری و خانگی کمک میکند.
- هوش مصنوعی (AI): محرک اصلی تحول دیجیتال است و به بهینهسازی عملیات، پیشبینی بازار، تحلیل رفتار کاربران، پردازش زبان طبیعی و خلق محصولات نوین کمک میکند. همچنین یادگیری ماشینی (Machine Learning) بهعنوان زیرمجموعهای از هوش مصنوعی، با شناسایی الگوها در دادهها در تصمیمگیری مالی، شناسایی تقلب و مشاوره سرمایهگذاری نقش دارد.
- اتوماسیون: فرآیندهای سنتی بهواسطهی فناوری به صورت خودکار درآمدهاند. این تغییر مرهون رشد هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی است.
شاخصهای اقتصاد دیجیتالی (Digital Economy)
شاخصهایی برای سنجش و ارزیابی وضعیت Digital Economy تعریف شدهاند. این شاخصها معیارهای قابل اندازهگیری هستند که به جای توصیف ماهیت اقتصاد دیجیتال، میزان توسعه و رشد آن را در یک کشور یا منطقه نشان میدهند و امکان مقایسه با سایر نقاط را فراهم میکنند. این شاخصها کمک میکنند تا سطح پیشرفت در مسیر اقتصاد دیجیتال مشخص و امکان ارزیابی فرصتهای سرمایهگذاری توسط سرمایهگذاران فراهم شود. شاخصهای اصلی اقتصاد دیجیتال شامل موارد زیر هستند:
۱. میزان دسترسی به اینترنت پرسرعت (پهنای باند اینترنت)
۲. تعداد کاربران اینترنت و میزان استفاده آنها در فعالیتهایی مانند تجارت الکترونیک و آموزش آنلاین
۳. نفوذ تلفنهای همراه و دسترسی گسترده به دستگاههای متصل به اینترنت
۴. حجم معاملات و فعالیتهای تجارت الکترونیک
۵. میزان بکارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات در بخشهای مختلف اقتصادی
۶. میزان نوآوری دیجیتال از طریق ثبت اختراعات، سرمایهگذاری در تحقیق، توسعه و تعداد استارتاپهای نوآور
۷. سطح مهارتهای دیجیتال نیروی کار
۸. وجود قوانین و مقررات حمایتی، امنیت سایبری و حفاظت از دادهها
۹. برابری در دسترسی به فناوریهای دیجیتال برای همه افراد جامعه
با وجود اهمیت این شاخصها، اندازهگیری دقیق آنها با چالشهایی مواجه است. نبود تعریف جامع و واحد از اقتصاد دیجیتال در سطح جهانی، دشواری جمعآوری دادههای کامل و بهروز بهخصوص درباره فعالیتهای غیررسمی دیجیتال باعث پیچیدگی شاخصها میشود.
مزایا و کاربردهای اقتصاد دیجیتال
Digital Economy بستری گسترده برای تحول در ساختارهای اقتصادی فراهم کرده و فرصتهایی تازه در اختیار کسبوکارها و جوامع قرار داده است. مهمترین مزایای آن شامل موارد زیر هستند:
- افزایش کارایی و بهرهوری: فناوریهای دیجیتال با خودکارسازی فرآیندها، بهبود مدیریت منابع و کاهش هزینههای عملیاتی، زمینهساز رشد بهرهوری شدهاند.
- دسترسی آسان و انعطافپذیر: امکان دسترسی به کالاها و خدمات در هر زمان و مکان، تجربهای جدید از مصرف و تعامل را شکل داده است.
- خلق فرصتهای نوین اقتصادی و شغلی: تحول دیجیتال مشاغل تازهای در حوزههایی چون فناوری اطلاعات، تجارت الکترونیک، رسانههای دیجیتال و اقتصاد اشتراکی پدید آورده است.
- تصمیمگیری دادهمحور: حجم انبوه دادههایی که در این فضا تولید میشود، زمینه تحلیل رفتار کاربران، بهینهسازی فرآیندها و تصمیمگیری دقیقتر را فراهم کرده است.
- دسترسی جهانی و عبور از مرزهای جغرافیایی: فناوریهای دیجیتال امکان حضور در بازارهای بینالمللی را گسترش دادهاند و مرزهای سنتی تجارت را از میان برداشتهاند.
- کاهش هزینهها: بهرهگیری از زیرساختهای دیجیتال، نیاز به سازوکارهای فیزیکی را کاهش داده و صرفهجویی در هزینهها را به همراه داشته است.
- شفافیت بیشتر و مقابله با فساد: فناوریهایی مانند بلاکچین، با فراهمسازی زنجیرههای شفاف از داده، امکان تقلب و فساد را محدود کردهاند.
- شخصیسازی محصولات و خدمات: تحلیل دادهها و بهرهگیری از هوش مصنوعی، امکان انطباق بهتر خدمات با نیازهای خاص هر کاربر را فراهم کردهاند.
چالشها و ریسکهای اقتصاد دیجیتال
اقتصاد دیجیتال اگرچه موتور رشد و نوآوری محسوب میشود، اما بدون سیاستگذاری، آموزش و تنظیمگری هوشمند میتواند ریسکهای ساختاری مهمی برای بازار کار، رقابت و ثبات اقتصادی ایجاد کند:
- جابجایی شغلی و شکاف مهارتی نیروی کار: توسعه اتوماسیون و هوش مصنوعی موجب حذف یا دگرگونی بسیاری از مشاغل سنتی شده و همزمان تقاضا برای مهارتهای دیجیتال پیشرفته را افزایش داده است؛ در نتیجه، فاصله میان مهارتهای موجود نیروی کار و نیازهای اقتصاد دیجیتال عمیقتر شده و بدون بازآموزی گسترده، ریسک بیکاری فناورانه افزایش مییابد.
- شکاف دیجیتال و نابرابری دسترسی: دسترسی نابرابر به اینترنت پرسرعت، زیرساختهای دیجیتال و آموزش فناوری باعث میشود منافع اقتصاد دیجیتال بهطور یکنواخت توزیع نشود و شکاف میان مناطق جغرافیایی، بنگاههای کوچک و بزرگ و طبقات اجتماعی تشدید شود.
- ریسکهای امنیت سایبری و حریم خصوصی دادهها: وابستگی شدید اقتصاد دیجیتال به دادهها و پلتفرمها، آن را در معرض تهدیدهایی مانند حملات سایبری، نشت اطلاعات و سوءاستفاده از دادههای شخصی قرار داده است؛ موضوعی که میتواند اعتماد کاربران، کسبوکارها و سرمایهگذاران را تضعیف کند.
- تمرکز بازار و قدرت پلتفرمهای بزرگ: اثرات شبکهای در اقتصاد دیجیتال موجب تمرکز بازار در دست تعداد محدودی از شرکتهای پلتفرمی شده و در برخی حوزهها شرایط شبهانحصاری ایجاد کرده است که میتواند رقابت، نوآوری و ورود بازیگران جدید را محدود کند.
- ناهماهنگی مقررات با سرعت تحول فناوری: چارچوبهای قانونی و نهادی در بسیاری از کشورها با شتاب تغییرات فناوری همگام نیستند و این مسئله چالشهایی در حوزههایی مانند مالیاتستانی، حقوق کار دیجیتال، مالکیت داده و تنظیمگری پلتفرمها ایجاد میکند.
- بیثباتی شغلی و تغییر ماهیت اشتغال: گسترش اقتصاد پلتفرمی و مدلهای مبتنی بر پروژه و گیگ، اگرچه انعطافپذیری بیشتری ایجاد کرده، اما همزمان امنیت شغلی، ثبات درآمد و پوششهای حمایتی نیروی کار را کاهش داده و پیامدهای اجتماعی بلندمدت به همراه دارد.
وضعیت و چالشهای اقتصاد دیجیتال در ایران
سهم اقتصاد دیجیتال در ایران با وجود ظرفیت قابل توجه برای رشد، هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد. این سهم حدود ۴.۲ درصد برآورد میشود. این میزان با وجود اعلام درصد رشد ۶ تا ۸ درصد در سالهای گذشته، نسبت به کشورهای دیگر فاصله چشمگیری دارد. برای نمونه سهم چین ۴۱.۵ درصد، عربستان ۱۴.۱ درصد، ترکیه ۱۱ درصد و امارات ۹.۷ درصد است. برای دو برابر شدن حجم اقتصاد دیجیتال در ایران و رسیدن به ۱۰ درصد، سرمایهگذاری قابل توجهی بین ۲۵ تا ۳۰ میلیارد دلار نیاز است. وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات تاکید کرده تحقق این رقم از طریق منابع عمومی دولت ممکن نیست، چرا که اعتبارات حوزه ارتباطات کمتر از یک درصد منابع عمومی کشور است. بنابراین فراهم کردن زیرساختها و بسترهای لازم با مشارکت گسترده بخش خصوصی ضروری است.
ورود به اقتصاد دیجیتال نیازمند مهارتهای تخصصی است. با توجه به تغییرات بازار کار، تربیت نیروی کار ماهر در این حوزه ضروری است. تفاهمنامهای بین وزارت کار و وزارت ارتباطات برای تربیت ۵۰۰ هزار نفر نیروی کار ماهر در اقتصاد دیجیتال امضا شده یا به زودی نهایی میشود. مراکزی در ۳۱ استان برای توسعه مهارتهای دیجیتال راهاندازی شده و آموزشهایی در زمینههای هوش مصنوعی، بلاکچین، امنیت سایبری، اینترنت اشیا، دادههای بزرگ و فضای ابری ارائه میشود.
با وجود پتانسیلها و اقدامات انجام شده موانع قابل توجهی بر سر راه رشد اقتصاد دیجیتال وجود دارد. یکی از تهدیدهای بزرگ، شروع محدودیت در دسترسی به اینترنت بینالمللی و استفاده از دانش رایگان جهانی است. چرا که ایران در شرایط تحریم و بحران اقتصادی قرار دارد. همچنین بهطور کلی کشورهای در حال توسعه در برابر اقتصاد دیجیتال مقاومت دارند. در ایران نیز بیش از ۹۰ درصد کسبوکارها به شیوه سنتی اداره میشوند و رشد کندی دارند.
جمعبندی
اقتصاد دیجیتال، امروز به یکی از مهمترین موتورهای رشد اقتصادی، نوآوری و رقابتپذیری کشورها تبدیل شده است، زیرا با تکیه بر داده، فناوری و پلتفرمها میتواند بهرهوری را افزایش دهد و الگوهای سنتی تولید و اشتغال را بازآفرینی کند. با این حال، تحقق کامل ظرفیتهای این اقتصاد بدون سرمایهگذاری پایدار در زیرساختهای دیجیتال، توسعه مهارتهای نیروی کار، تنظیمگری هوشمند و مشارکت فعال بخش خصوصی امکانپذیر نیست. در اقتصادهایی مانند ایران که سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی هنوز پایین است، عبور از رویکردهای مقطعی و حرکت به سمت برنامهریزی هماهنگ میان دولت، بنگاهها و نظام آموزشی، شرط اصلی تبدیل اقتصاد دیجیتال از یک فرصت بالقوه به یک مزیت پایدار رشد و اشتغال محسوب میشود.
سوالات متداول
اقتصاد دیجیتال به ساختاری از فعالیتهای اقتصادی گفته میشود که در آن خلق ارزش مستقیما بر پایه داده، پلتفرم و فناوریهای دیجیتال انجام میگیرد، در حالی که دیجیتالیسازی صرفا به استفاده از ابزارهای دیجیتال برای بهبود فرآیندهای سنتی اشاره دارد و لزوما به تغییر مدل اقتصادی منجر نمیشود.
تجارت الکترونیک تنها یکی از اجزای اقتصاد دیجیتال محسوب میشود، زیرا اقتصاد دیجیتال علاوه بر خرید و فروش آنلاین، حوزههایی مانند پلتفرمها، اقتصاد داده، خدمات ابری، هوش مصنوعی و مدلهای نوین اشتغال را نیز در بر میگیرد.
سطح دسترسی به اینترنت پرسرعت، میزان استفاده از فناوری اطلاعات در بنگاهها، حجم فعالیتهای پلتفرمی، مهارت دیجیتال نیروی کار و کیفیت محیط نهادی از مهمترین شاخصهایی هستند که میزان بلوغ اقتصاد دیجیتال را نشان میدهند.
اقتصاد دیجیتال همزمان موجب خلق مشاغل جدید دانشمحور و حذف یا دگرگونی برخی مشاغل سنتی میشود و بدون سرمایهگذاری در آموزش و بازآموزی نیروی کار میتواند به افزایش بیکاری فناورانه منجر شود.
محدودیت زیرساختهای دیجیتال، شکاف مهارتی نیروی کار، نااطمینانی مقرراتی و ضعف سرمایهگذاری خصوصی از مهمترین عواملی هستند که مانع رشد سریع و پایدار اقتصاد دیجیتال در ایران شدهاند.
