اوراق اختیار فروش تبعی چیست و چه کاربردی دارد؟
اوراق اختیار فروش تبعی یکی از ابزارهای مشتقه بازار سرمایه است که با هدف محدودسازی زیان سهامدار طراحی شده است و نقشی در تضمین سود ندارد. این اوراق به دارنده خود حق میدهد (و نه الزام)، تعداد مشخصی از سهام پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال از پیش تعیینشده به عرضهکننده اوراق بفروشد.
در صورت کاهش قیمت سهم در سررسید به زیر قیمت اعمال، سهامدار میتواند با اعمال اوراق تبعی، زیان خود را محدود کند. اگر قیمت بازار بالاتر از قیمت اعمال باشد، اعمال اوراق منطقی نیست و اوراق بدون استفاده منقضی میشوند؛ در این حالت هزینه خرید اوراق، بهعنوان بهای بیمه، از دست میرود. در بازار سرمایه ایران، اوراق اختیار فروش تبعی تنها در تاریخ سررسید قابل اعمال هستند و پیش از آن امکان اعمال وجود ندارد.
- پیشنهاد میشود مقاله انواع اوراق بهادار را در وبسایت انیگما بخوانید.
سازوکار و نحوه عملکرد اوراق فروش تبعی
منطق اوراق تبعی ساده است اما اجرای آن قواعد سختگیرانهای دارد:
- خریدار باید حداقل به تعداد اوراق تبعی، سهم پایه را در پرتفوی خود داشته باشد.
- سهم پایه باید تا تاریخ سررسید نگهداری شود؛ فروش حتی یک سهم، امکان اعمال را از بین میبرد.
- این اوراق بازار ثانویه ندارند و قابل فروش مجدد نیستند.
- خرید بیش از سقف اعلامشده یا بیش از تعداد سهام پایه، تعهدی برای ناشر ایجاد نمیکند.
اصطلاحات مهم در خصوص اوراق اختیار فروش تبعی
در بخش پیش ضمن تعریف اوراق اختیار فروش تبعی از عباراتی استفاده شد که در ادامه به توضیح هر یک پرداخته شده است:
سهم پایه:اوراق اختیار فروش تبعی بر اساس سهم پایه، مشخص و تنظیم میشود.
قیمت اعمال (Strike Price): قیمتی که دارنده اوراق میتواند دارایی را در تاریخ سررسید به آن قیمت بفروشد.
برای مثال، اگر قیمت سهم در تاریخ سررسید کمتر از قیمت اعمال باشد، در این حالت، خریدار اوراق فروش تبعی از حق خود استفاده خواهد کرد و دارایی پایه (سهام مورد نظر را) را با قیمت اعمال برای هر سهم از شما خواهد خرید، حتی اگر قیمت بازار کمتر از این باشد. اما اگر قیمت سهم در تاریخ سررسید برابر یا بیشتر از قیمت اعمال باشد، خریدار معمولا از حق خرید خود استفاده نخواهد کرد، زیرا قیمت سهم بیشتر یا برابر با قیمت اعمال است و بهتر است از بازار خرید کند. اوراق فروش تبعی به طور طبیعی منقضی میشوند و سرمایهگذار پریمیومی که از خریدار دریافت کرده است را به عنوان درآمد خود ثبت میکند.
تاریخ سررسید (Expiration Date): تاریخی که دارنده اوراق باید تا آن زمان از اختیار خود استفاده کند.
دوره معاملاتی: به بازه زمانی بین روز اول و روز آخر معاملاتی مربوط به اوراق اختیار فروش تبعی را دوره معاملاتی میگویند.
سقف خرید: هر شخص مجاز به خرید تعداد محدودی اوراق اختیار است که با سقف خرید مشخص میشود. به عنوان مثال، در اطلاعیه مربوط به اوراق خاصی، گفته میشود سقف خرید برای هر کد معاملاتی، ۵,۰۰۰ سهم است. بنابراین اگر کسی ۲۵,۰۰۰ سهم را خریداری کرده باشد، فقط میتواند ۲۰ درصد این تعداد را بیمه کند.
دارنده اختیار (Option Holder):دارنده اختیار به فرد یا نهادی گفته میشود که این اختیار را خریداری کرده و حق دارد دارایی پایه را به قیمت اعمال بفروشد.
ناشر اختیار (Option Issuer):فرد یا نهادی که اختیار را صادر کرده و موظف است در صورت اعمال اختیار توسط دارنده، دارایی پایه را به قیمت اعمال خریداری کند.
این ابزارها معمولا توسط شرکتها برای حمایت از سهامداران در دورههای نوسان شدید بازار صادر میشوند. به این ترتیب، سهامداران میتوانند با خرید این اوراق از کاهش شدید قیمت سهمهایشان جلوگیری کنند.
نحوه خرید اوراق اختیار فروش تبعی
برای خرید اوراق تبعی باید دارای کد بورسی بود و در یکی از کارگزاریها ثبتنام کرد. سپس ضمن بررسی لیست اوراق اختیار فروش تبعی از طریق سامانه معاملاتی و به تعداد سهام پایه، به خرید اوراق تبعی اقدام کرد.
کاربردهای اوراق اختیار فروش تبعی
اوراق اختیار فروش تبعی ابزاری برای کنترل ریسک و ایجاد حاشیه امن در سرمایهگذاری سهام هستند و نه وسیلهای برای تضمین سود. کاربردهای اصلی این اوراق عبارتاند از:
حفظ ارزش سرمایهگذاری: در صورت کاهش قیمت سهام، دارنده اوراق تبعی میتواند سهام خود را به قیمت بالاتری که در قرارداد مشخص شده است بفروشد و از زیانهای بیشتر جلوگیری کند.
کاهش ریسک: این اوراق به عنوان یک ابزار پوششی عمل میکنند و ریسک کاهش قیمت دارایی پایه را کاهش میدهند.
تنوع در استراتژیهای سرمایهگذاری: سرمایهگذاران میتوانند از این اوراق برای پیادهسازی استراتژیهای مختلف سرمایهگذاری و پوشش ریسک استفاده کنند. در طرف مقابل، انتشار این اوراق امکان تامین مالی را برای ناشر فراهم میکند. در واقع، اوراق اختیار فروش تبعی ضمن بهکارگیری به عنوان ابزاری کارآمد برای تامین مالی در جهت مدیریت ریسک و حفاظت از سرمایه در بازارهای مالی است. علاوهبراین این نکته را نیز باید در نظر گرفت که اوراق اختیار فروش تبعی کف بازدهی مشخصی دارند و در مقابل، سقف بازدهی آنها باز است.
نحوه محاسبه بازدهی خرید اوراق اختیار فروش تبعی
محاسبه بازدهی خرید این اوراق نیازمند درک مفاهیم قیمت خرید (پریمیوم)، قیمت اعمال (Strike Price) و قیمت دارایی پایه در تاریخ سررسید است که پیشتر توضیح داده شد. در ادامه نحوه محاسبه بازدهی با یک مثال توضیح داده شده است.
مراحل محاسبه بازدهی:
۱. محاسبه هزینه خرید اوراق اختیار فروش تبعی:
(قیمت سهم پایه + قیمت هر اوراق (پریمیوم)) × تعداد اوراق = هزینه کل خرید
۲. محاسبه سود یا زیان از اعمال اختیار:
هزینه خرید – تعداد دارایی پایه × (قیمت اعمال) = سود یا زیان از اعمال اختیار
۳. محاسبه بازدهی کل:
هزینه کل خرید – سود یا زیان از اعمال اختیار = بازدهی کل
فرض کنید شما ۱,۰۰۰ سهم از یک شرکت دارید و نگران کاهش قیمت آن در آینده هستید. برای پوشش این ریسک، اوراق اختیار فروش تبعی خریداری میکنید. اطلاعات زیر را در نظر بگیرید:
– قیمت فعلی هر سهم: ۵,۰۰۰ تومان
– قیمت اعمال: ۵,۵۰۰ تومان
– پریمیوم (قیمت هر اوراق): ۵۰۰ تومان
– تعداد اوراق خریداری شده: ۱,۰۰۰
در این شرایط ۳ حالت ممکن است اتفاق بیفتد:
حالت اول: کاهش قیمت سهام در تاریخ اعمال
اگر قیمت سهام مرود نظر در بازار به ۴,۰۰۰ تومان کاهش پیدا کرده باشد. سرمایهگذار تصمیم میگیرد که اختیار فروش خود را اعمال کند. در این حالت، عرضهکننده موظف است سهام را در تاریخ سررسید به قیمت ۵,۵۰۰ تومان بخرد. در این حالت، سرمایهگذار با بیمه کردن سهام خود نه تنها ضرر نکرده است، بلکه بابت هر برگه سهم مبلغی در حدود ۵۰۰ تومان سود به دست آورده است. در واقع، سهامی را با قیمت ۵,۰۰۰ تومان خریده و با قیمت ۵,۵۰۰ تومان به فروش رسانده است.
حالت دوم: افزایش قیمت سهام در تاریخ اعمال
در مقابل، اگر قیمت سهام مورد نظر در بازار به ۶,۰۰۰ تومان رسیده باشد. در این وضعیت شخص سرمایهگذار اوراق اختیار فروش خود را اعمال نخواهد کرد. چرا که قیمت بازار از قیمت اعمال اوراق در حالت دوم بیشتر است. در این وضعیت سرمایهگذار اوراق اختیار فروش تبعی خود را به دلیل بیشتر بودن قیمت بازار از قیمت اعمال اوراق، اعمال نمیکند.
حالت سوم: ثابت ماندن قیمت سهام در تاریخ اعمال
در این حالت ممکن است قیمت سهام در بازار با قیمت اعمال برابر باشد. در این وضعیت سرمایهگذار سود و زیانی نخواهد کرد. البته در هر سه حالت، باید مبلغ ۵۰ هزار تومان هزینه خرید اوراق را در محاسبه سود و زیان لحاظ کرد. این نکته را نیز باید در نظر گرفت که سرمایهگذار باید به مقدار اوراق اختیار فروش تبعی، سهام پایه در پرتفوی خود داشته باشد. علاوه بر این، برای هر کد بورسی یک محدودیت خرید اوراق در نظر گرفته میشود که در اطلاعیه فروش اعلام خواهد شد. همچنین سهام پایه باید تا زمان سررسید اوراق در پرتفوی سرمایهگذار بماند و امکان فروش آن وجود ندارد.
مقایسه اوراق اختیار فروش تبعی با سایر اوراق
تفاوت اوراق اختیار فروش تبعی با اختیار فروش معمولی به ماهیت ابزار، شیوه معامله و نوع تعهدات حقوقی هر یک بازمیگردد. اختیار فروش معمولی یکی از ابزارهای کلاسیک بازار مشتقه محسوب میشود که بهصورت مستقل از سهم پایه معامله میشود و دارنده آن الزاما مالک سهم پایه نیست. این ابزار دارای نماد و کد معاملاتی مجزا است و امکان معامله در بازار ثانویه را فراهم میکند و معاملهگر میتواند پیش از سررسید، موقعیت خود را خریدوفروش یا منتقل کند. به همین دلیل، اختیار فروش معمولی بیشتر برای پوشش ریسک پویا، معاملات حرفهای و اجرای استراتژیهای فعال معاملاتی به کار گرفته میشود و عمدتا مورد استفاده معاملهگران حرفهای قرار میگیرد.
| معیار مقایسه | اختیار فروش معمولی | اوراق اختیار فروش تبعی |
|---|---|---|
| بازار ثانویه | دارد و قابل معامله مجدد است | ندارد و غیرقابل فروش است |
| الزام مالکیت سهم پایه | الزامی ندارد | الزامی است |
| کد معاملاتی | نیازمند کد مشتقه و نماد مستقل | با همان کد بورسی سهام معامله میشود |
| امکان اعمال | تا سررسید (بسته به نوع قرارداد) | فقط در تاریخ سررسید |
| کارکرد اصلی | ابزار معاملاتی و پوشش ریسک پویا | ابزار بیمه سهام و حمایت قیمتی |
| مناسب برای | معاملهگران حرفهای | سهامداران با نگاه نگهداری |
در مقابل، اوراق اختیار فروش تبعی ماهیتی حمایتی و شبهبیمهای دارد و صرفا برای سهامداران سهم پایه تعریف میشود و خریدار آن موظف است سهم پایه را تا تاریخ سررسید در پرتفوی خود نگهداری کند. این اوراق بازار ثانویه ندارند و امکان فروش یا انتقال آنها وجود ندارد و اعمال آنها تنها در تاریخ سررسید انجام میشود. در عمل، حقوقیهای بزرگ معمولا از اوراق اختیار فروش تبعی بهعنوان ابزار حمایت قیمتی و ایجاد کف انتظاری در بازار استقبال میکنند و در دورههای افت یا نااطمینانی بازار، سرمایهگذاران حقیقی نیز تمایل بیشتری به استفاده از این اوراق نشان میدهند. بر همین اساس، اوراق اختیار فروش تبعی ابزاری برای کاهش ریسک سهامداری و افزایش اطمینان در افق نگهداری سهم محسوب میشود.
مزایای خرید اوراق اختیار فروش تبعی
خرید اوراق اختیار فروش تبعی زمانی معنا پیدا میکند که سرمایهگذار بخواهد ریسک نزولی سرمایهگذاری خود را کنترل کند و برای نگهداری سهم تا افق مشخص، یک لایه حفاظتی تعریف کند. مزایای این اوراق را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد:
حفاظت در برابر کاهش قیمت (Hedging): این اوراق به سرمایهگذاران این امکان را میدهد که در صورت کاهش قیمت دارایی پایه، زیانهای احتمالی را کاهش دهند یا از بین ببرند. این ابزار به عنوان یک بیمه عمل میکند و تضمین میکند که سرمایهگذار میتواند دارایی خود را به قیمت تعیین شده بفروشد، حتی اگر قیمت بازار به شدت کاهش یابد.
مدیریت ریسک: این اوراق به سرمایهگذاران کمک میکند تا ریسک ناشی از نوسانات بازار را کاهش دهند. با خرید این اوراق، سرمایهگذاران میتوانند استراتژیهای پوششی مختلفی، مانند فروش دارایی در صورت کاهش قیمت آن را پیادهسازی کنند.
انعطافپذیری: اوراق اختیار فروش تبعی به سرمایهگذاران این امکان را میدهد که در شرایط مختلف بازار، استراتژیهای متنوعی را اتخاذ کنند و در صورت نیاز، دارایی خود را به قیمت تعیین شده بفروشند.
حفظ سرمایه:این اوراق به سرمایهگذاران کمک میکند تا ارزش سرمایه خود را در دورههای نوسان و کاهش بازار حفظ کنند. به خصوص در بازارهای پرنوسان، این اوراق میتوانند به عنوان یک ابزار حفظ ارزش عمل کنند.
معایب خرید اوراق اختیار فروش تبعی
اوراق اختیار فروش تبعی در کنار کارکرد پوشش ریسک، هزینهها و محدودیتهایی دارند که نادیدهگرفتن آنها میتواند تصمیم سرمایهگذاری را مخدوش کند. مهمترین معایب خرید این اوراق عبارتاند از:
هزینه بالا: خرید اوراق اختیار فروش تبعی معمولا نیاز به پرداخت پریمیوم دارد. این هزینه میتواند در برخی موارد قابل توجه باشد و ممکن است بر بازدهی کلی سرمایهگذاری تاثیر منفی بگذارد.
محدودیت در بازدهی: اگر قیمت دارایی پایه به شدت افزایش یابد، دارنده این اوراق از افزایش کامل قیمت بهرهمند نخواهد شد. این به این دلیل است که هزینه پریمیوم و کاهش سود احتمالی میتواند بازدهی کلی را محدود کند.
پیچیدگی: استفاده از اوراق اختیار فروش تبعی نیاز به درک عمیقتری از بازارها و ابزارهای مالی دارد. برای سرمایهگذارانی که با این ابزارها آشنایی ندارند، ممکن است پیچیده و دشوار باشد.
عدم نقدشوندگی: در برخی موارد، ممکن است بازار این اوراق به اندازه کافی نقد نباشد و سرمایهگذار نتواند به راحتی اوراق خود را بفروشد یا از آن استفاده کند. این موضوع میتواند منجر به مشکلات نقدشوندگی شود.
محدودیت زمانی: اوراق اختیار فروش تبعی معمولا دارای تاریخ سررسید مشخصی هستند. اگر تا آن زمان قیمت دارایی پایه کاهش نیابد، سرمایهگذار ممکن است هزینه پریمیوم را از دست بدهد.
جمعبندی
به طور کلی، اوراق اختیار فروش تبعی به عنوان یکی از ابزارهای مالی موثر، نقشی کلیدی را در کاهش ریسک و حفاظت از سرمایهگذاریها در بازارهای مالی ایفا میکنند. این اوراق، با فراهم کردن امکان فروش دارایی پایه در یک قیمت مشخص و در تاریخ معین، به سرمایهگذاران این امکان را میدهند تا در مقابل نوسانات و کاهش احتمالی قیمتها محافظت شوند. از این رو، استفاده از این اوراق به عنوان یک ابزار پوششی میتواند به بهبود استراتژیهای مدیریت ریسک کمک کرده و امنیت بیشتری را برای سرمایهگذاران فراهم آورد. باتوجه به پیچیدگیهای موجود در بازارهای مالی امروز، اهمیت بهرهگیری از چنین ابزارهایی بیش از پیش مشهود است و میتواند به تثبیت و تقویت موقعیت مالی سرمایهگذاران منجر شود.
سوالات متداول
این اوراق نوعی از ابزارهای مالی هستند که به سرمایهگذاران این امکان را میدهند تا از کاهش قیمت دارایی پایه محافظت کنند تا حق فروش دارایی پایه را با یک قیمت مشخص در آینده داشته باشند، حتی اگر قیمت دارایی پایه کاهش یابد.
با خرید این اوراق، سرمایهگذاران به عنوان فروشنده یک قرارداد اختیاری عمل میکنند. این اوراق به فروشنده این حق را میدهند که در زمان معینی دارایی پایه را با یک قیمت خاص بفروشند.
این اوراق به عنوان ابزاری پیچیدهتر برای سرمایهگذاران و تریدرهایی که دارای دانش و تجربه کافی در بازارهای مالی هستند و افرادی که به دنبال حفظ سرمایه و کاهش ریسک در مقابل نوسانات بازار هستند مناسب است.
خرید اوراق تبعی همچون سهام است به این صورت که میتوان تعداد و قیمت را وارد کرده و سفارش خود را ثبت کرد. این نکته را نیز باید در نظر گرفت که این اوراق به همراه سهام پایه موجود در پرتفو ارزش خواهد داشت. در حالی که در اوراق اختیار فروش تبعی، خریدار قرارداد حق دارد که مقدار معینی از دارایی مشخص شده در قرارداد را با قیمت و زمان معین به فروش برساند.
