اوراق قرضه سبز چیست؟ سازوکار، استانداردها و نقش آن در تامین مالی پایدار

اوراق قرضه سبز نوعی ابزار بدهی با درآمد ثابت است که منابع حاصل از انتشار آن صرفا برای تامین مالی یا بازپرداخت پروژه‌هایی با اثرات مثبت محیط‌زیستی تخصیص می‌یابد. از نظر ساختار مالی، این اوراق تفاوت ماهوی با سایر اوراق بدهی ندارند؛ سرمایه‌گذار در ازای تامین مالی، کوپن دوره‌ای دریافت می‌کند و اصل سرمایه در سررسید بازپرداخت می‌شود. تفاوت اصلی در تعهد شفاف ناشر به استفاده سبز از منابع و گزارش‌دهی مستمر درباره اثرات زیست‌محیطی پروژه‌ها نهفته است.

اوراق قرضه سبز معمولا توسط دولت‌ها، نهادهای عمومی، بانک‌های توسعه‌ای و شرکت‌ها منتشر می‌شوند و از منظر ریسک اعتباری، غالبا رتبه‌ای مشابه سایر تعهدات بدهی همان ناشر دارند. بنابراین سبز بودن اوراق به‌معنای پذیرش ریسک اعتباری بالاتر نیست، بلکه به هدف مصرف منابع مربوط می‌شود.

تاریخچه و سیر تحول اوراق قرضه سبز

مفهوم اوراق قرضه سبز نخستین‌بار در سال ۲۰۰۷ توسط بانک سرمایه‌گذاری اروپا مطرح شد و یک سال بعد، بانک جهانی نخستین اوراق سبز را برای سرمایه‌گذاران نهادی منتشر کرد. در سال‌های ابتدایی، بازار کوچک و محدود بود، اما از اوایل دهه ۲۰۱۰ با تشدید نگرانی‌های اقلیمی، رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد.

دهه ۲۰۱۰ نقطه عطف این بازار بود. صندوق‌های سرمایه‌گذاری و مدیران دارایی بین‌المللی، اوراق سبز را به‌عنوان ابزاری برای همسویی بازده مالی و مسئولیت زیست‌محیطی پذیرفتند. طبق برآوردهای نهادهای بین‌المللی، ارزش تجمعی انتشار اوراق قرضه سبز تا پایان سال ۲۰۲۳ رشد سنگینی داشته است. گزارش‌ها و داده‌های تحلیلی موسساتی مانند بلومبرگ نیز نشان می‌دهد که اوراق سبز به یکی از ستون‌های اصلی بازار بدهی پایدار تبدیل شده‌اند.

اوراق قرضه سبز چه پروژه‌هایی را تامین مالی می‌کنند؟

منابع اوراق قرضه سبز تنها به پروژه‌هایی در زمینه‌های مرتبط با انرژی اختصاص می‌یابد که اثر زیست‌محیطی مثبت و انطباق روشن با استانداردهای پایداری داشته باشند. بر این اساس، حوزه‌های مشخصی به‌عنوان مقاصد مجاز تامین مالی تعریف شده‌اند که در ادامه مرور می‌شوند:

انرژی‌های تجدیدپذیر: تامین مالی احداث و توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی و زیست‌توده در این دسته قرار می‌گیرد. این پروژه‌ها با جایگزینی سوخت‌های فسیلی، به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش امنیت انرژی کمک می‌کنند.

بهره‌وری انرژی: منابع اوراق قرضه سبز برای بهینه‌سازی مصرف انرژی در صنایع، ساختمان‌های مسکونی و تجاری، و شبکه‌های شهری استفاده می‌شود. هدف این پروژه‌ها کاهش شدت مصرف انرژی و افزایش بازده اقتصادی بدون افزایش مصرف منابع است.

مدیریت آب و فاضلاب: پروژه‌هایی مانند احداث و نوسازی تصفیه‌خانه‌ها، کاهش نشت شبکه‌های آبرسانی، بازچرخانی آب و استفاده پایدار از منابع آبی در این حوزه قرار دارند. این بخش نقش کلیدی در سازگاری با کم‌آبی و تغییرات اقلیمی ایفا می‌کند.

حمل‌ونقل پاک: توسعه حمل‌ونقل ریلی، مترو، ناوگان عمومی کم‌کربن، خودروهای برقی و زیرساخت‌های شارژ مرتبط از مهم‌ترین مصادیق این حوزه است. این پروژه‌ها با کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، به بهبود کیفیت هوا و کاهش آلودگی شهری منجر می‌شوند.

ساختمان‌های سبز: اوراق قرضه سبز از پروژه‌هایی حمایت می‌کنند که مطابق استانداردهای بین‌المللی بهره‌وری انرژی و طراحی پایدار اجرا می‌شوند. این ساختمان‌ها مصرف انرژی و آب کمتری دارند و اثرات زیست‌محیطی آن‌ها در چرخه عمر کاهش می‌یابد.

حفاظت از تنوع زیستی: احیای جنگل‌ها، حفاظت از تالاب‌ها، مدیریت پایدار اراضی و جلوگیری از تخریب زیست‌بوم‌های حساس از جمله پروژه‌های مشمول این دسته است. این اقدامات به حفظ سرمایه طبیعی و کاهش ریسک‌های بلندمدت زیست‌محیطی کمک می‌کنند.

کاهش آلودگی و سازگاری اقلیمی: پروژه‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، کنترل آلاینده‌های صنعتی، و افزایش تاب‌آوری شهری در برابر سیل، خشکسالی و امواج گرما در این گروه قرار می‌گیرند. تمرکز این پروژه‌ها بر کاهش ریسک‌های اقلیمی و افزایش پایداری زیرساخت‌ها است.

اوراق قرضه سبز چگونه کار می‌کنند؟

از منظر عملیاتی، فرآیند انتشار و استفاده از اوراق قرضه سبز شامل چند مرحله مشخص است:

1. شناسایی پروژه سبز: ناشر باید پروژه یا مجموعه پروژه‌های واجد شرایط را دقیقا مشخص کند.
2. تایید شخص ثالث: یک نهاد مستقل، سبز بودن پروژه و انطباق آن با معیارها را بررسی می‌کند.
3. انتشار اوراق: اوراق در بازار اولیه عرضه می‌شود و سرمایه‌گذاران منابع مالی را تامین می‌کنند.
4. تخصیص منابع: وجوه صرفا به پروژه‌های معرفی‌شده اختصاص می‌یابد.
5. گزارش‌دهی و پایش: ناشر به‌صورت دوره‌ای درباره مصرف منابع و اثرات زیست‌محیطی گزارش می‌دهد.

استانداردها و چارچوب‌های اوراق قرضه سبز

برای کاهش ابهام، افزایش شفافیت و جلوگیری از سبزشویی، بازار اوراق قرضه سبز بر چارچوب‌هایی تکیه دارد که در سطح بین‌المللی پذیرفته شده و مبنای ارزیابی اعتبار این اوراق محسوب می‌شوند:

اصول اوراق قرضه سبز: این اصول، چارچوبی جامع برای انتشار اوراق قرضه سبز فراهم می‌کنند. تمرکز اصلی آن‌ها بر چهار محور نحوه انتخاب پروژه‌های سبز، مدیریت و تفکیک منابع مالی حاصل از انتشار، الزامات گزارش‌دهی شفاف و استفاده از سازوکارهای راستی‌آزمایی است. رعایت این اصول به سرمایه‌گذاران اطمینان می‌دهد که منابع اوراق واقعا در مسیر اهداف زیست‌محیطی به‌کار گرفته می‌شوند.

استاندارد اوراق قرضه اقلیمی: این استاندارد تمرکز مشخص‌تری بر پروژه‌هایی دارد که اثر مستقیم و قابل اندازه‌گیری بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای یا سازگاری با تغییرات اقلیمی دارند. این چارچوب با تعریف معیارهای فنی دقیق برای هر بخش، سطح سخت‌گیرانه‌تری از اعتبار اقلیمی را نسبت به اصول کلی اوراق سبز ارائه می‌دهد.

چارچوب‌های پایداری و اجتماعی: برای اوراقی که ترکیبی از اهداف زیست‌محیطی و اجتماعی را دنبال می‌کنند، چارچوب‌های پایداری و اجتماعی به‌کار می‌رود. این چارچوب‌ها علاوه بر معیارهای محیط‌زیستی، شاخص‌هایی مانند دسترسی به خدمات عمومی، مسکن مقرون‌به‌صرفه، سلامت و عدالت اجتماعی را نیز پوشش می‌دهند و امکان تامین مالی پروژه‌هایی با اثر چندبعدی را فراهم می‌سازند.

اوراق قرضه سبز در مقایسه با سایر ابزارهای بدهی پایدار

اوراق قرضه سبز بخشی از طیف گسترده‌تری از ابزارهای بدهی پایدار هستند که با هدف همسوسازی تامین مالی با اهداف محیط‌زیستی، اجتماعی و حاکمیتی طراحی شده‌اند. وجه تمایز اصلی این اوراق در نحوه تخصیص منابع نهفته است؛ به‌گونه‌ای که منابع حاصل از انتشار اوراق قرضه سبز صرفا باید به پروژه‌هایی اختصاص یابد که اثرات مثبت و قابل‌اندازه‌گیری محیط‌زیستی دارند. این تمرکز مشخص، ارزیابی اثرگذاری و نظارت بر مصرف منابع را شفاف‌تر می‌کند و به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد به‌طور مستقیم در گذار به اقتصاد کم‌کربن مشارکت کنند.

در مقابل، سایر ابزارهای بدهی پایدار دامنه اهداف گسترده‌تری دارند یا به‌جای تمرکز بر نوع پروژه، بر عملکرد کلی ناشر تاکید می‌کنند. برای مثال، اوراق قرضه اجتماعی منابع را به حل مسائل اجتماعی اختصاص می‌دهند، اوراق پایداری ترکیبی از اهداف زیست‌محیطی و اجتماعی را دنبال می‌کنند و اوراق مرتبط با پایداری، بازده یا ویژگی‌های مالی خود را به تحقق شاخص‌های عملکردی ESG ناشر گره می‌زنند. این تفاوت‌ها باعث می‌شود هر ابزار، متناسب با اولویت سرمایه‌گذار یا استراتژی تامین مالی ناشر، کارکرد متفاوتی داشته باشد.

مزایای اوراق قرضه سبز برای سرمایه‌گذاران و ناشران

برای سرمایه‌گذاران، اوراق قرضه سبز ابزاری هستند که امکان ترکیب بازده مالی با ملاحظات پایداری را فراهم می‌کنند و به آن‌ها اجازه می‌دهند ضمن مدیریت ریسک پرتفوی، اثر زیست‌محیطی سرمایه‌گذاری خود را نیز در نظر بگیرند:

بازدهی هم‌تراز با اوراق متعارف: اوراق قرضه سبز از نظر ساختار مالی، سررسید و پرداخت کوپن تفاوت معناداری با اوراق بدهی متعارف ندارند و معمولا بازدهی آن‌ها در سطح اوراق با رتبه اعتباری مشابه قرار می‌گیرد.

تنوع‌بخشی پایدار به پرتفوی: افزودن اوراق قرضه سبز به سبد سرمایه‌گذاری، تنوع موضوعی ایجاد می‌کند و وابستگی پرتفوی به صنایع پرکربن یا چرخه‌های اقتصادی محدود را کاهش می‌دهد.

مشارکت در پروژه‌های محیط‌زیستی: سرمایه‌گذار از طریق این اوراق به‌طور مستقیم در تامین مالی پروژه‌هایی مشارکت می‌کند که به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، بهبود بهره‌وری انرژی و حفاظت از منابع طبیعی منجر می‌شوند.

مشوق‌های مالیاتی در برخی کشورها: در برخی نظام‌های مالیاتی، سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه سبز مشمول معافیت یا تخفیف مالیاتی می‌شود که می‌تواند بازده موثر سرمایه‌گذاری را افزایش دهد.

برای ناشران، اوراق قرضه سبز فراتر از یک ابزار تامین مالی عمل می‌کنند و به‌عنوان سازوکاری برای جذب سرمایه هدفمند، تقویت اعتبار نهادی و هم‌راستاسازی منابع مالی با اهداف اقلیمی و توسعه پایدار مورد استفاده قرار می‌گیرند:

دسترسی به پایگاه گسترده‌تر سرمایه‌گذاران: انتشار اوراق قرضه سبز امکان جذب سرمایه از صندوق‌ها و نهادهای سرمایه‌گذاری پایدار را فراهم می‌کند که تمرکز ویژه‌ای بر معیارهای زیست‌محیطی دارند.

تقویت اعتبار نهادی و برند ESG: ناشر با انتشار اوراق سبز تعهد خود به مسئولیت زیست‌محیطی و توسعه پایدار را به بازار نشان می‌دهد و تصویر برند خود را در حوزه ESG تقویت می‌کند.

کاهش هزینه تامین مالی در شرایط مساعد بازار: در دوره‌هایی که تقاضا برای دارایی‌های پایدار بالاست، اوراق قرضه سبز می‌توانند با نرخ بهره‌ای اندکی پایین‌تر منتشر شوند و هزینه تامین مالی را کاهش دهند.

هم‌سویی تامین مالی با سیاست‌های اقلیمی: این ابزار به ناشران کمک می‌کند منابع مالی خود را با سیاست‌های اقلیمی، الزامات مقرراتی آینده و اهداف توسعه پایدار هماهنگ کنند.

چالش‌ها و محدودیت‌های اوراق قرضه سبز

با وجود گسترش سریع بازار اوراق قرضه سبز، کارایی این ابزار به مجموعه‌ای از محدودیت‌های نهادی، اجرایی و نظارتی وابسته است که علاوه‌بر ریسک‌های کلاسیک، نادیده‌گرفتن آن‌ها می‌تواند اثربخشی واقعی این اوراق را تضعیف کند:

هزینه و پیچیدگی انتشار: انتشار اوراق قرضه سبز مستلزم طی فرآیندهای اضافی مانند ارزیابی شخص ثالث، طراحی چارچوب سبز، گزارش‌دهی دوره‌ای و پایش اثرات محیط‌زیستی است که هزینه انتشار را نسبت به اوراق متعارف افزایش می‌دهد.

ابهام در تعریف: در نبود یک استاندارد الزام‌آور جهانی، تفسیر اینکه چه پروژه‌ای واقعا سبز تلقی می‌شود می‌تواند میان نهادها و بازارها متفاوت باشد و مرز میان پروژه‌های سبز و خاکستری را مبهم کند.

ریسک سبزشویی: در صورت ضعف نظارت یا گزارش‌دهی ناکافی، این خطر وجود دارد که منابع اوراق قرضه سبز به پروژه‌هایی اختصاص یابد که اثر محیط‌زیستی محدود یا نمادین دارند و صرفا با برچسب سبز عرضه شده‌اند.

محدودیت مقیاس پروژه: هزینه‌های ثابت انتشار و الزامات نظارتی باعث می‌شود اوراق قرضه سبز عمدتا برای پروژه‌های بزرگ و سرمایه‌بر مقرون‌به‌صرفه باشند و پروژه‌های کوچک‌تر کمتر امکان بهره‌مندی از این ابزار را داشته باشند.

جمع‌بندی

اوراق قرضه سبز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های مالی دو دهه اخیر، پل میان بازار سرمایه و سیاست‌های اقلیمی را شکل داده‌اند. این اوراق نشان می‌دهند که تامین مالی پروژه‌های زیست‌محیطی لزوماً به معنای قربانی‌کردن بازده اقتصادی نیست. با این حال، موفقیت بلندمدت بازار اوراق سبز به شفافیت، استانداردسازی و نظارت موثر وابسته است. اگر این الزامات به‌درستی رعایت شوند، اوراق قرضه سبز می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در گذار جهانی به اقتصاد پایدار و کم‌کربن ایفا کنند.

سوالات متداول