اوراق مشارکت چیست؟ انواع، نحوه خرید و فروش و تفاوت آن با اوراق قرضه

اوراق مشارکت (Corporate bond) یکی از انواع اوراق بدهی در ایران است که کارکرد اصلی آن مانند سایر اوراق بدهی تامین مالی پروژه‌های دولتی یا خصوصی مانند طرح‌های عمرانی، زیرساختی و اقتصادی است. این اوراق، اوراق بهادار بلندمدتی هستند که توسط دولت‌ها یا شرکت‌ها برای تامین مالی پروژه‌های عمرانی یا تولیدی صادر می‌شوند. دارنده آن حق دریافت سود پروژه را در طول دوره مشارکت دارد و در پایان دوره، اصل مبلغ خود را دریافت می‌کند اما دارندگان آن فاقد حق رای هستند. علاوه‌ بر این، سود قطعی یا تحقق یافته این اوراق نیز حداکثر پنج ماه پس از تاریخ سررسید به تناسب قیمت اسمی و مدت سرمایه‌گذاری به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌شود. ضمن اینکه قیمت اسمی هر برگه از اوراق ۱,۰۰۰,۰۰۰ ریال (یک میلیون ریال) است.

انواع اوراق مشارکت

انواع اوراق مشارکت به شرح زیر است:

• ساده: این اوراق رایج‌ترین نوع اوراق مشارکت هستند که می‌توانند بی‌نام یا بانام باشند.
• قابل تبدیل به سهام: این نوع از اوراق را شرکت‌های سهامی عام منتشر می‌کنند و در سررسید نهایی یا در زمان تحقق افزایش سرمایه به سهام شرکت مربوطه تبدیل می‌شوند.
• قابل تعویض: این نوع از اوراق توسط شرکت‌های سهامی عام منتشر شده و در سررسید نهایی با سهام سایر شرکت‌های پذیرفته شده در سازمان ‌بورس قابل تعویض هستند.
• بورسی و غیربورسی: اوراق مشارکت در بورس، در بورس تهران معامله می‌شوند. در حالی که اوراق غیربورسی صرفا با تایید بانک مرکزی حمهوری اسلامی ایران منتشر می‌شود و قابل معامله در شعب بانک‌های عامل (بازار پولی) است.

ارکان اوراق مشارکت

قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت مصوب سال 1376، چارچوب اصلی انتشار این اسناد را مشخص می کند. دولت، شهرداری‌ها و شرکت‌های سهامی عام و خاص مجاز به عرضه اوراق مشارکت هستند. پیش از انتشار هر نوع ورقه، سازمان بورس یا بانک مرکزی باید مجوزهای لازم را صادر کنند. در شرکت‌های سهامی، مجمع عمومی فوق العاده باید با انتشار این اوراق موافقت کند.

ساختار قانونی اوراق مشارکت بر پایه ارکانی استوار است که هر یک وظیفه حفظ حقوق سرمایه‌گذار و اجرای صحیح پروژه را بر عهده دارند. مهم‌ترین این ارکان شامل موارد زیر هستند

• ناشر (Issuer): دستگاه دولتی، شهرداری یا شرکتی است که برای تامین مالی طرح خود اقدام به انتشار اوراق می‌کند. ناشر به عنوان وکیل خریداران عمل کرده و موظف است وجوه حاصل از انتشار اوراق را دقیقا در اجرای طرح و خرید دارایی‌های مربوط به آن صرف کند.
• ضامن (Guarantor): یکی از ارکان کلیدی که باعث کاهش ریسک اوراق می‌شود. ضامن که معمولا یک بانک، موسسه مالی معتبر یا دولت است، متعهد می‌شود در صورتی که ناشر توانایی پرداخت نداشته باشد، اصل سرمایه و سود علی‌الحساب را در موعد مقرر به سرمایه‌گذاران بپردازد.
• عامل (Agent): معمولا یک بانعامل که وظیفه عرضه عمومی اوراق، فروش آن‌ها، پرداخت سودهای دوره‌ای و بازپرداخت اصل مبلغ در زمان سررسید را بر عهده دارد.
• نهاد ناظر: بانک مرکزی یا سازمان بورس و اوراق بهادار بر تمام مراحل انتشار، اجرای طرح و بازپرداخت وجوه نظارت دارد تا از انحراف منابع جلوگیری شود.

از مقررات موجود درباره این اوراق و به ویژه قانون نحوه انتشار آن چنین میتوان نتیجه گرفت که این اوراق ابزار مالی جدیدی برای جذب پس‌اندازها و تجهیز منابع مالی و جذب سرمایه افراد در تامین مالی طرح های عمرانی و زیربنایی دولتی است.اوراق مشارکت به عنوان وثیقه طرف‌های معامله در قراردادهای مربوط به وزارتخانه‌ها، موسسات و شرکت‌های دولتی شهرداری‌ها و سایر دستگاه‌های اجرایی پذیرفته می‌شود.

نحوه خرید و فروش و تسویه اوراق مشارکت

برای خرید و فروش اوراق مشارکت خارج از بورس، لازم است سرمایه‌گذار با مدارک شناسایی (شناسنامه و کارت ملی) به یکی از شعب بانک‌های عامل مراجعه و نسبت به خرید یا فروش آن اقدام کند. در اوراق بورسی معامله راحت‌تر است و افرادی که دارای کد معاملاتی آنلاین باشند، می‌توانند از طریق سامانه معاملاتی آنلاین یا ثبت سفارش اینترنتی اقدام به خرید سند مالی موردنظر خود کنند. به همین منظور دریافت کد معاملاتی الزامی است و پس از آن، متقاضیان سفارش‌های خرید یا فروش خود را در سامانه‌های آنلاین کارگزاری‌ها ثبت می‌کنند. مراجعه به بانک‌های عامل نیز یکی از روش‌های خرید و فروش اوراق مشارکت غیربورسی محسوب می‌شود. خریداران با ارائه مدارک شناسایی معتبر می‌توانند این اسناد را تهیه کنند. بازار سرمایه بابت هر معامله، مبلغ اندکی را به‌عنوان کارمزد کسر می‌کند.

ممکن است این پرسش به وجود بیاید که تسویه اوراق مشارکت چند روزه است؟ مبلغ حاصل از فروش این اسناد معمولا یک روز کاری پس از انجام معامله قابل برداشت خواهد بود. دارندگان اوراق می‌توانند بلافاصله پس از فروش، از وجه حاصل برای انجام خرید جدید استفاده کنند. در صورتی که اوراق پیش از تاریخ سررسید از طریق بانک‌ها نقد شود، نرخ سود پرداختی کاهش می‌یابد.

نحوه نگهداری و امنیت اوراق مشارکت بی‌نام و بانام

امنیت و روش حفاظت از اوراق مشارکت به نوع انتشار آن‌ها بستگی دارد. اوراق مشارکت بانام که بخش عمده معاملات بازار سرمایه را تشکیل می‌دهند، به نام مالک ثبت می‌شوند و در صورت سرقت یا مفقودی، سود و اصل سرمایه تنها به شخص مالک تعلق می‌گیرد.

در مقابل، اوراق مشارکت بی‌نام در وجه حامل صادر می‌شوند و هر کسی که آن‌ها را در اختیار داشته باشد، مالک قانونی شناخته می‌شود. این ویژگی باعث می‌شود اوراق بی‌نام همواره در معرض خطر سرقت، جعل و سواستفاده باشند و باید مانند پول نقد با دقت نگهداری شوند.

برای افزایش امنیت، بانک‌های عامل امکان سپردن اوراق بی‌نام به صورت امانت را فراهم کرده‌اند. با این اقدام، دارایی فرد در برابر حوادثی مانند آتش‌سوزی و سرقت محفوظ می‌ماند. همچنین در صورت نگهداری اوراق نزد بانک، سرمایه‌گذار می‌تواند با پرداخت کارمزدی اندک، دریافت سود دوره‌ای را به صورت خودکار به حساب خود واریز کند. در روش نگهداری شخصی، سرمایه‌گذار باید با در دست داشتن اصل اوراق و برگه‌های کوپن به بانک مراجعه کند تا مالکیت او احراز شود.

نگهداری اوراق مشارکت بانام مانند داشتن یک حساب بانکی شخصی است که فقط با هویت مالک قابل دسترسی است، در حالی که اوراق بی‌نام مانند شمش طلا هستند که امنیت آن کاملا به محل مخفی کردن و حفاظت فیزیکی وابسته است.

مزایای مالیاتی و نحوه معافیت سود اوراق مشارکت

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های اوراق مشارکت، معافیت از مالیات یا برخورداری از نرخ‌های مالیاتی بسیار اندک است که باعث افزایش بازده واقعی سرمایه‌گذاری می‌شود. طبق قانون نحوه انتشار اوراق مشارکت، سود حاصل از این اوراق و معاملات آن‌ها از پرداخت مالیات‌های معمول معاف است.

در ساختار قانونی این اوراق، تنها یک مالیات مقطوع به نرخ ۵ درصد بر مبالغ پرداختی یا تخصیصی بابت سود (اعم از علی‌الحساب و قطعی) وضع شده است. این مالیات توسط ناشر اوراق در زمان واریز سود کسر شده و به حساب خزانه‌داری کل واریز می‌شود. به جز این مقدار، هیچ‌گونه مالیات دیگری به سود یا جابه‌جایی این اوراق در بازار تعلق نمی‌گیرد.

این مزیت مالیاتی باعث می‌شود اوراق مشارکت در مقایسه با سایر دارایی‌های مشمول مالیات، سود خالص بیشتری نصیب سرمایه‌گذار کند و به ابزاری کارآمد برای جذب سرمایه‌های مردمی تبدیل شود. دولت با این سیاست تشویقی، هزینه تامین مالی پروژه‌ها را کاهش داده و رغبت افراد را برای مشارکت در طرح‌های ملی افزایش می‌دهد.

ریسک‌های سرمایه‌گذاری در اوراق مشارکت

اگرچه اوراق مشارکت به دلیل وجود ضامن و سود تضمین‌شده، از امن‌ترین ابزارهای مالی در ایران هستند، سرمایه‌گذاران همچنان با ریسک‌های خاصی مواجه‌اند که شناخت آن‌ها برای مدیریت بهتر دارایی ضروری است:

• ریسک نرخ بهره: اگر نرخ بهره عمومی در بازار افزایش یابد، اوراق مشارکت قدیمی که سود ثابتی دارند جذابیت خود را از دست می‌دهند و قیمت آن‌ها در بازار ثانویه کاهش می‌یابد.
• ریسک تورم: در صورتی که نرخ تورم از نرخ سود اسمی اوراق فراتر رود، بازده واقعی سرمایه‌گذاری منفی شده و قدرت خرید فرد در پایان دوره کاهش می‌یابد.
• ریسک نقدشوندگی: در شرایط بحرانی یا رکود شدید بازار، ممکن است خریدار کافی برای اوراق وجود نداشته باشد و سرمایه‌گذار ناچار شود اوراق خود را با قیمتی بسیار پایین‌تر از ارزش اسمی به فروش برساند.
• ریسک اعتباری ناشر: احتمال دارد ناشر در بازپرداخت اصل و سود دچار مشکل شود. با این حال، در اوراق مشارکت این ریسک با حضور ضامن (دولت یا بانک معتبر) که بازپرداخت را تعهد کرده است، تا حد زیادی خنثی می‌شود.

سازوکار پرداخت سود

یکی از ویژگی‌های متمایز اوراق مشارکت، ساختار دو مرحله‌ای پرداخت سود است که شامل سود علی‌الحساب و سود قطعی می‌شود. در طول دوره مشارکت، مبالغی در فواصل زمانی مشخص (مثلا هر سه ماه یک‌بار) به عنوان سود علی‌الحساب به دارندگان اوراق پرداخت می‌شود. با این حال، چون ماهیت این اوراق بر پایه مشارکت در یک طرح واقعی است، سود نهایی پس از اتمام پروژه محاسبه می‌شود.

• فرآیند محاسبه: در پایان پروژه، ناشر موظف است سود واقعی حاصل از اجرای طرح را بر اساس صورت‌های مالی حسابرسی شده محاسبه کند. این سود بر اساس قیمت اسمی و مدت‌زمان حضور هر سرمایه‌گذار در پروژه، میان آن‌ها تقسیم می‌شود.
• پرداخت مابه‌التفاوت: اگر سود قطعی حاصل از پروژه از مجموع سودهای علی‌الحساب پرداختی بیشتر باشد، ناشر مابه‌التفاوت را به عنوان پاداش نهایی به حساب دارندگان اوراق واریز می‌کند.
• امنیت در برابر زیان: در صورتی که پروژه طبق پیش‌بینی‌ها پیش نرود و سود واقعی کمتر از سود علی‌الحساب پرداختی باشد، سرمایه‌گذار هیچ زیانی نمی‌بیند. در این حالت، ضامن اوراق (بانک یا دولت) موظف است مابه‌التفاوت را جبران کرده تا دارنده اوراق همان سود علی‌الحساب تضمین‌شده را حفظ کند.

سود علی‌الحساب مانند مقرری ماهانه‌ای است که برای تامین هزینه‌های جاری پرداخت می‌شود، اما سود قطعی همان سهم نهایی از نتیجه پروژه است که در پایان دوره به سرمایه‌گذار تعلق می‌گیرد؛ با این تضمین که در صورت ناکامی پروژه، ناشر و ضامن زیان را جبران می‌کنند.

این نکته را نیز باید در نظر گرفت که اگر به هر دلیلی، سود طرح از سود علی‌الحسابی که به سرمایه‌گذاران پرداخت شده کمتر باشد یا طرح زیان‌ده باشد، دستگاه صادرکننده اوراق مسئول آن است و سود علی‌الحساب پرداخت شده، قابل تعدیل یا استرداد نیست. اگر اوراق مشارکت پیش از گذشت سه روز از زمان خرید به فروش برسند به دلیل کسر کارمزد، بازدهی منفی خواهند داشت.

تفاوت اوراق قرضه و اوراق مشارکت

اوراق مشارکت برای طرح‌هایی مشخص منتشر می‌شود در حالی که در مورد اوراق قرضه چنین الزامی وجود ندارد. به این نوع از اوراق سودی به عنوان علی الحساب به نرخ معین تعلق می‌گیرد و سود قطعی آن در پایان طرح یا در سررسید از محل سود قطعی طرح تعیین و ما به‌التفاوت پرداخت می‌شود. در صورتی که در اوراق قرضه اعطای چنین سودی معمول نیست.

ناشران اوراق مشارکت باید در مقاطعی از زمان وضعیت مالی و عملکرد اجرای طرح موضوع را گزارش کنند. بازپرداخت اصل و پرداخت سود علی‌الحساب اوراق مشارکت توسط دولت یا توسط بانک عامل تضمین می‌شود و به همین ترتیب خطر نکول در مورد هیچ یک از انواع این اوراق وجود ندارد. در حالی که این خطر در مورد اوراق قرضه وجود دارد.

تفاوت اوراق مشارکت با اوراق خزانه اسلامی (اخزا)

اگرچه هر دو ابزار اوراق مشارکت با اوراق خزانه اسلامی (اخزا) در دسته اوراق بدهی قرار می‌گیرند، اما از نظر ساختاری تفاوت دارند. اوراق مشارکت با هدف تامین مالی پروژه‌های عمرانی و تولیدی منتشر می‌شوند، در حالی که اوراق خزانه اسلامی (اخزا) برای تسویه بدهی‌های دولت به پیمانکاران به کار می‌روند. دارندگان اوراق مشارکت در سود واقعی پروژه شریک هستند و علاوه بر سود علی‌الحساب، احتمال دریافت سود قطعی نیز دارند. در مقابل، اوراق خزانه اسلامی سود دوره‌ای (کوپن) پرداخت نمی‌کنند و بازدهی آن‌ها از تفاوت قیمت خرید (کمتر از ارزش اسمی) و مبلغ دریافتی در سررسید به دست می‌آید.

از نظر ریسک، اوراق خزانه به دلیل پشتوانه مستقیم دولت تقریبا بدون ریسک نکول هستند، اما بازدهی اوراق مشارکت تا حدی به عملکرد پروژه وابسته است، هرچند که معمولا توسط بانک‌ها یا دولت تضمین می‌شود. همچنین اوراق مشارکت اغلب با سررسیدهای بلندمدت‌تر (۳ تا ۴ سال) عرضه می‌شوند، در حالی که اخزا معمولا ابزاری کوتاه‌مدت برای مدیریت بدهی‌های دولت است.

مقاله پیشنهادی: «اوراق خزانه چیست؟»

تفاوت اوراق مشارکت با صندوق‌های درآمد ثابت

اوراق مشارکت و صندوق‌های درآمد ثابت در نحوه مدیریت و ساختار سبد دارایی‌ها با یکدیگر تفاوت دارند. سرمایه‌گذاری در اوراق مشارکت به صورت مستقیم در یک پروژه مشخص انجام می‌شود، در حالی که صندوق‌های درآمد ثابت وجوه را به صورت غیرمستقیم در مجموعه‌ای از سپرده‌ها، اوراق مشارکت و اوراق خزانه سرمایه‌گذاری می‌کنند.

از نظر مدیریت سرمایه، در اوراق مشارکت مالکیت مستقیم با سرمایه‌گذار است، اما صندوق‌ها توسط مدیران حرفه‌ای اداره می‌شوند تا بازدهی بهینه حاصل شود. نقدشوندگی صندوق‌ها معمولا بالاتر است و امکان سرمایه‌گذاری با مبالغ اندک نیز فراهم است. ریسک صندوق‌ها به دلیل تنوع‌بخشی دارایی‌ها کمتر از اوراق منفرد است، زیرا نوسان یک دارایی توسط سایر دارایی‌های سبد جبران می‌شود.

تفاوت اوراق مشارکت با اوراق قرضه در نظام‌های مالی بین‌المللی

اگرچه اوراق مشارکت و اوراق قرضه هر دو از ابزارهای بدهی هستند و شباهت‌های عملکردی دارند، اما از چندین منظر تفاوت‌های بنیادین با یکدیگر دارند:

• هدف از انتشار: اوراق مشارکت لزوما برای تامین مالی پروژه‌های مشخص عمرانی، تولیدی یا خدماتی منتشر می‌شوند، در حالی که اوراق قرضه می‌توانند برای تامین مالی کلی فعالیت‌های یک شرکت به کار روند و الزام قانونی برای پروژه خاص ندارند.
• ماهیت سود: در اوراق مشارکت، سود به صورت علی‌الحساب پرداخت و سود قطعی در پایان پروژه مشخص می‌شود. اما در اوراق قرضه، نرخ بهره از پیش تعیین شده و ثابت است و به عملکرد پروژه وابسته نیست.
• انطباق با شریعت: اوراق مشارکت بر پایه عقد مشارکت و نظام بانکداری اسلامی طراحی شده‌اند تا شبهه ربوی نداشته باشند. در مقابل، اوراق قرضه به دلیل بهره ثابت، در فقه اسلامی ربوی و حرام شناخته می‌شوند و در ایران منتشر نمی‌شوند.
• رابطه حقوقی: خریدار اوراق مشارکت در سود و زیان یک طرح شریک است، در حالی که دارنده اوراق قرضه صرفا یک طلبکار از شرکت یا دولت صادرکننده محسوب می‌شود.
• تنوع ناشران: اوراق قرضه معمولا محدود به شرکت‌های سهامی عام هستند، اما اوراق مشارکت توسط طیف گسترده‌ای شامل دولت، شهرداری‌ها، شرکت‌های سهامی عام و خاص و حتی شرکت‌های تعاونی منتشر می‌شوند.

جمع‌بندی

در این مقاله به مفهوم اوراق مشارکت به عنوان یک اوراق بدهی به منظور تامین مالی پروژه‌های دولتی یا خصوصی مانند طرح‌های عمرانی، زیرساختی و اقتصادی، انواع و ارکان آن پرداخته شده است. همچنین نحوه خرید و فروش و تسویه اوراق مشارکت، مزایای مالیاتی و نحوه معافیت سود اوراق مشارکت و ریسک‌های سرمایه‌گذاری در اوراق مشارکت نوشته شده است.